Jędrzejów – opactwo cysterskie

Historia

   Klasztor cystersów w Jędrzejowie ufundowany został w 1140 roku przez przez możny ród Jaksów-Gryfitów, który sprowadził zakonników z Morimond w Burgundii. Nowa fundacja otrzymała nazwę Morimondus Minor, czyli Morimond Mniejszy. Gdy Cystersi zorganizowali osadę dla ludności, nazwano ją później Jędrzejowem od imienia patrona wschodu św. Andrzeja Apostoła. Był to pierwszy konwent cysterski na ziemiach Polski.
   Początkowo zakonnicy użytkowali niewielki kościół, który istniał we wsi od około 1108 roku. Na przełomie XII i XIII wieku wzniesiono skrzydło wschodnie klasztoru, prezbiterium kościoła wraz z transeptem i czterema kaplicami oraz zewnętrzne ściany naw bocznych, które po stronie zachodniej dostawiono do starszej świątyni, tworząc rodzaj wewnętrznego dziedzińca. W mniej więcej takiej formie budowla doczekała uroczystej konsekracji, którą przeprowadził w 1210 roku biskup krakowski i kronikarz Wincenty Kadłubek. Budowę kościoła ukończono dopiero w okresie gotyku. Na przełomie XIV i XV wieku wzniesiono filary międzynawowe oraz mury nawy głównej W 1447 roku opatem został Mikołaj Odrowąż z Rembieszyc. Wytyczył on plan przebudowy klasztoru wraz z budową krużganka i dokończeniem prac nad nawą główną, zbudował także odrębny budynek opatówki z hospicjum. Do prac artystycznych w opactwie zaprosił znanych mistrzów m.in. Wita Stwosza i krakowskich złotników: Mikołaj Kreglera i Mikołaj Breimera.
   Do ruiny gospodarczej klasztoru przyczynił się potop szwedzki, podczas którego opactwo zostało ograbione, oraz pożary z 1726 i z 1800 roku. W pierwszym z pożarów spłonął kościół, nadwątlone zostały ściany i zniszczeniu uległo sklepienie. Po odbudowie kościół uzyskał już wygląd późnobarokowy. Drugi pożar okazał się być gorszy w skutkach dla samego klasztoru, spłonęły bowiem archiwum i biblioteka. W 1819 roku nastąpiła kasata zakonu cystersów na terenach Polski, a parędziesiąt lat później w murach klasztornych utworzono rosyjskie, męskie seminarium nauczycielskie. Niestety na początku XX wieku rozebrano większość romańskiego skrzydła wschodniego klasztoru.

Architektura

   Kościół przedcysterski z XII wieku wzniesiono z kostki wapiennej z użyciem ciosów z piaskowca w elementach konstrukcyjnych i łamanego piaskowca w fundamentach. Jednonawowa budowla po stronie zachodniej posiadała apsydę podzieloną na dwie kondygnacje. Górna stanowiła emporę wysuniętą w głąb nawy i wspartą na filarze. Nad apsydą znajdowała się wieża o nietypowym siedmiobocznym przekroju. Dekorację stanowiły narożne lizeny oraz fryz arkadowy pod gzymsem. Wschodnia część kościoła także zamknięta była apsydą, dzięki czemu był bardzo podobny do romańskiej świątyni w Prandocinie.
   Średniowieczny kościół klasztorny był zgodnie z cysterskim schematem orientowaną trójnawową bazyliką z transeptem i prosto zamkniętym, dwuprzęsłowym prezbiterium flankowanym od północy i południa parami kaplic wychodzących z transeptu. Jego długość wynosiła 38,5 metra, szerokość korpusu nawowego 16,8 metra, w tym nawy głównej 5,9 metra, a prezbiterium 7,3 metra. Wymiary transeptu wynosiły 5,6×27 metrów. Kościół wzniesiono z dużych, znakomicie obrobionych bloków piaskowca o licach ozdobionych delikatnymi nacięciami. Nieliczne z ciosów były sygnowane znakami kamieniarskimi. Nie wiadomo, jak wyglądały pierwotnie zewnętrzne elewacje kościoła, jedynie w południowej nawie bocznej przetrwał rząd półkolistych, obustronnie rozglifionych okien. Podobne zastosowano w ścianach zachodnich naw bocznych i w południowym murze prezbiterium. W zachodniej fasadzie nawy głównej (w podstawie wieży dawnego przedklasztornego kościoła) przebito rozetowe okno o bogato profilowanych ościeżach. Wewnątrz korpus nawowy składał się z czterech prostokątnych przęseł, przy czym zachodnie przęsła nawy głównej obejmowały relikty starszego kościoła, z którego pozostawiono partię zachodnią z siedmioboczną wieżą na półkolistej podstawie. Sklepienia korpusu, prezbiterium i transeptu były zapewne krzyżowo-żebrowe wsparte na służkach (jedne z najwcześniejszych tego typu w Polsce), w kaplicach przytranseptowych zastosowano natomiast pierwotnie sklepienia krzyżowe bez żeber.
   Po stronie południowej i zachodniej kościoła usytuowano zabudowania klasztorne, otaczające krużgankami wirydarz. We wschodnim skrzydle o wewnętrznej szerokości 8,7 metra (zewnętrznej 11 metrów) mieściła się od północy zakrystia, następnie kapitularz, schody na piętro pod którymi umieszczono sklepiony kolebkowo karcer, dalej sień i fraternia. Zakrystia została zwieńczona trzema prostokątnymi przęsłami sklepienia krzyżowo – żebrowego bez zworników. Wejście do niej od strony krużganka przekryte było monolitycznym nadprożem o formie pięciobocznego tympanonu. Kapitularz z wnętrzem na planie kwadratu o wymiarach 8,8 x 8,8 metra składał się z dziewięciu przęseł opartych na czterech filarach i przyściennych wspornikach, podtrzymujących sklepienia krzyżowo – żebrowe rozdzielone gurtami. Był szczególnie bogato dekorowany, gdyż to tu codziennie toczyły się obrady dotyczące najważniejszych sprawach konwentu. Mnisi siadali na ławach pod ścianami, a pośrodku zapewne stał pulpit dla lektora. W ścianie zachodniej znajdował się półkolisty portal bez tympanonu, flankowany przezroczami o łukach półkolistych, wspartych pośrodku na filarach wiązkowych złożonych z czterech kolumienek i na dwóch bocznych półkolumnach. Głowice kolumn, wsporniki i zworniki kapitularza pokryto dekoracją roślinną wzbogaconą motywem sznurkowym. Detale te pierwotnie pokryte były czerwonymi, zielonymi, żółtymi i być może niebieskimi polichromiami. Od strony wschodniej kapitularz oświetlany był prawdopodobnie trzema oknami z których środkowe mogło być bogato profilowanym okulusem. Tylko z kapitularza można się było dostać do sąsiedniego karceru, oświetlanego pojedynczym, niewielkim oknem. Fraternia, czyli pomieszczenie do prac ręcznych, wykorzystywane zwłaszcza w okresie zimy, otrzymało wymiary 9 x 7 metrów. Kończyło ono od południa skrzydło wschodnie. Wykorzystując spadek terenu w kierunku rzeczki Brzeźnicy pod fraternią umieszczono dwie piwnice o wymiarach 6,3 x 3,9 metra każda, przykryte sklepieniami kolebkowymi.
   Piętro skrzydła wschodniego zajmowała sypialnia braci, czyli dormitorium, wzniesione w odróżnieniu od dolnej części przy użyciu cegły. Prawdopodobnie zajmowało ono większość przestrzeni wschodniego skrzydła i było połączone bezpośrednio z południowym transeptem, gdzie za pomocą tzw. nocnych schodów bracia udawali się na wieczorne modlitwy. Przeważnie dormitoria po obu stronach oświetlane były niewielkimi oknami, które odpowiadały poszczególnym miejscom do spania. Na zachodzie okna wychodziły ponad jednospadowym dachem krużganka na ogród wirydarza, na wschodzie natomiast na przyklasztorne tereny. Sienniki od XII/XIII wieku oddzielane były drewnianymi lub szachulcowymi ściankami, czy też przepierzeniami tworzącymi osobne kabiny, czasem przesłonięte kotarami, zawsze jednak z pozostawieniem przejścia przez środek dormitorium. Ponadto na piętrze wschodniego skrzydła znajdowało się sklepione krzyżowo – żebrowo dwuprzęsłowe pomieszczenie, zajmujące przestrzeń pomiędzy dwoma kaplicami przy transepcie. Pierwotnie zapewne służyło ono jako komnata opata, a w późniejszym okresie być może jako biblioteka. Po przeciwnej stronie skrzydła, na końcu sali przeważnie znajdowały się przejścia do latryn, usytuowanych na piętrze, ponad kanałem ściekowym. Często ze względów higienicznych latryny budowano w pewnym oddaleniu od skrzydła klasztornego i łączono z nim za pomocą nadwieszanego na arkadach ganku.
   Skrzydło południowe mieściło obszerny, trójprzęsłowy refektarz o wymiarach około 9,5 x 19 metrów, ustawiony jak w większości klasztorów cysterskich prostopadle do osi skrzydła. Posiadał on dolną kondygnację przykrytą sześcioma przęsłami sklepień krzyżowo – żebrowych, gdzie umieszczony był częściowo sklepiony kanał doprowadzający wodę do kuchni i umywalni, a następnie odprowadzający ścieki. Refektarz wzniesiono z cegły, prawdopodobnie około połowy XIII wieku, na co wskazuje archaiczna konstrukcja sklepień z gurtami między przęsłami i żebra o prostokątnym przekroju. Refektarz początkowo był budynkiem wolnostojącym, wzmocnionym od zewnątrz przez ukośne przypory w narożnikach i proste w miejscach oporów sklepiennych przęseł. W okresie późnego gotyku połączony został z innymi pomieszczeniami skrzydła południowego, między innymi kuchnią i być może kalefaktorium, czyli ogrzewaną przez całą zimę izbą, w której jako jedynej ciepłej komorze na terenie klasztoru mogli ogrzać się bracia. We wnętrzu refektarza powinien znajdować się otwór do podawania naczyń z kuchni oraz pulpit lektora z którego czytano w trakcie posiłków.
   Skrzydło zachodnie wzniesiono z łamanego kamienia, lecz nie wiadomo nic więcej o jego układzie, czy przeznaczeniu (w klasztorach cysterskich najczęściej skrzydła te przeznaczone były dla konwersów i dla spiżarni oraz piwnic – cellarium). Wszystkie skrzydła połączone zostały późnogotyckim krużgankiem o wysokich ostrołukowych arkadach, który zapewniał połączenie większości izb klasztoru bez konieczności wychodzenia na niepogodę. W centrum wydzielony był wirydarz, czyli klasztorny ogród, miejsce uprawy ziół i warzyw, a także odpoczynku. Pośrodku niego umieszczona była studnia, starannie ocembrowana kamiennymi ciosami.

Stan obecny

   Całe założenie klasztorne zostało mocno przebudowane w XVIII wieku poprzez dodanie dwuwieżowej, barokowej fasady do prezbiterium, dobudowę kaplic od strony północnej oraz całkowitą zmianę wystroju i wyposażenia kościoła. Z okresu średniowiecza zachowała się w części środkowej klasztoru sporych rozmiarów półkolista kamienna wieża, będąca fragmentem dawnej fasady, pochodząca jeszcze z przedcysterskiej świątyni, sprzed 1118 roku. Obok niej znajduje się romański portal i niewielkie, okno, pochodzące z początku XIII wieku, a we wschodnim przęśle korpusu od strony krużganka ostrołukowy portal i okno ze znakomicie zachowanym maswerkiem. Zachowały się także w większości mury obwodowe średniowiecznej bazyliki, częściowo przekształcone kaplice przy transepcie wraz z reliktami dawnej wewnętrznej artykulacji. Na ciosach ściany kościoła, w obrębie krużganka widocznych jest kilkadziesiąt inskrypcji i rysunków rytych lub rysowanych węglem. Część z nich, przedstawiająca motywy ornamentalne, geometryczne i roślinne to prawdopodobnie wzory dla kamieniarzy wykonujących zworniki sklepień i kapitele. Spośród zabudowań klasztornych przetrwała zakrystia oraz trzy skrzydła krużganka.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Łużyniecka E., Kunkel R., Świechowski Z., Architektura opactw cysterskich. Małopolskie filie Morimond, Wrocław 2008.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Strona internetowa jedrzejow.cystersi.pl, Historia.