Jędrzejów – klasztor cystersów

Historia

   Klasztor cystersów w Jędrzejowie ufundowany został w 1140 roku przez przez możny ród Jaksów-Gryfitów, który sprowadził zakonników z Morimond w Burgundii. Nowa fundacja otrzymała nazwę Morimondus Minor, czyli Morimond Mniejszy. Gdy Cystersi zorganizowali osadę dla ludności, nazwano ją później Jędrzejowem od imienia patrona wschodu św. Andrzeja Apostoła. Był to pierwszy konwent cysterski na ziemiach Polski. Początkowo zakonnicy użytkowali niewielki kościół, który istniał we wsi od około 1108 roku. Uroczystej konsekracji nowego kościoła klasztornego dokonał w 1210 roku biskup krakowski i kronikarz Wincenty Kadłubek.
   W 1447 roku opatem został Mikołaj Odrowąż z Rembieszyc. Wytyczył on plan gruntownej przebudowy kościoła i klasztoru wraz z krużgankami. Wprowadził gotyk do romańskiego kościoła, oraz zbudował odrębny budynek opatówki z hospicjum. Do prac artystycznych w opactwie zaprosił znanych mistrzów m.in. Wita Stwosza i krakowskich złotników: Mikołaj Kreglera i Mikołaj Breimera.
   Do ruiny gospodarczej klasztoru przyczynił się potop szwedzki, podczas którego opactwo zostało ograbione, oraz pożary z 1726 i z 1800 roku. W pierwszym z pożarów spłonął kościół, nadwątlone zostały ściany i zniszczeniu uległo sklepienie. Po odbudowie kościół uzyskał już wygląd późnobarokowy. Drugi pożar okazał się być gorszy w skutkach dla samego klasztoru, spłonęły bowiem archiwum i biblioteka. W 1819 roku nastąpiła kasata zakonu cystersów na terenach Polski, a parędziesiąt lat później w murach klasztornych utworzono rosyjskie, męskie seminarium nauczycielskie.

Architektura

   Kościół przedcysterski z XII wieku wzniesiono z kostki wapiennej z użyciem ciosów z piaskowca w elementach konstrukcyjnych i łamanego piaskowca w fundamentach. Jednonawowa budowla po stronie zachodniej posiadała apsydę podzieloną na dwie kondygnacje. Górna stanowiła emporę wysuniętą w głąb nawy i wspartą na filarze. Nad apsydą znajdowała się wieża o nietypowym siedmiobocznym przekroju. Dekorację stanowiły narożne lizeny oraz fryz arkadowy pod gzymsem. Wschodnia część kościoła także zamknięta była apsydą, dzięki czemu był bardzo podobny do romańskiej świątyni w Prandocinie.
   Średniowieczny kościół klasztorny był zgodnie z cysterskim schematem trójnawową bazyliką z transeptem i prosto zamkniętym, dwuprzęsłowym prezbiterium flankowanym parą kaplic. Wzniesiono go z dużych, znakomicie obrobionych bloków piaskowca o licach ozdobionych delikatnymi nacięciami. Nie wiadomo, jak wyglądały pierwotnie zewnętrzne elewacje kościoła. Sklepienia były zapewne krzyżowo-żebrowe, wsparte na służkach. Były to jedne z najwcześniejszych sklepień żebrowych w Polsce. Po stronie południowej i zachodniej kościoła usytuowano zabudowania klasztorne, otaczające krużgankami wirydarz. We wschodnim skrzydle mieścił się kapitularz z wnętrzem na planie kwadratu składającego się z dziewięciu przęseł opartych na czterech filarach, podtrzymujących sklepienia krzyżowo – żebrowe.

Stan obecny

   Całe założenie klasztorne zostało mocno przebudowane w XVIII wieku poprzez dodanie dwuwieżowej, barokowej fasady do prezbiterium, dobudowę kaplic od strony północnej oraz całkowitą zmianę wystroju i wyposażenia kościoła. Z okresu średniowiecza zachowała się w części środkowej klasztoru sporych rozmiarów półkolista kamienna wieża, będąca fragmentem dawnej fasady, pochodząca jeszcze z przedcysterskiej świątyni, sprzed 1118 roku. Obok niej znajduje się romański portal i niewielkie, okno, pochodzące z początku XIII wieku. Zachowały się także gotyckie krużganki o sklepieniach krzyżowo-żebrowych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Strona internetowa wikipedia.org, Archiopactwo Cystersów w Jędrzejowie.