Gryfice – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Budowę kościoła Wniebowzięcia NMP rozpoczęto u schyłku  XIII wieku, a główny etap prac zakończono prawdopodobnie przed 1333 rokiem. Pierwsza wzmianka źródłowa z 1297 roku wspomina proboszcza imieniem Ludevinus i można przyjąć, iż mniej więcej w tym okresie rozpoczęto prace budowlane. Na początku wzniesiono wschodnią część kościoła – prezbiterium, następnie korpus nawowy. Kilkadziesiąt lat później, w pierwszej połowie XV wieku, powstała wieża kościelna oraz zakrystia. Ostatnim etapem rozbudowy była kaplica Mariacka, która została usytuowana przy północnej elewacji korpusu nawowego. Jej ukończenie w roku 1498 zwieńczył proces powstawania świątyni.
  Do 1534 roku świątynia podlegała Kościołowi łacińskiemu, następnie, w wyniku reformacji przejęta została przez Kościół luterański. Spowodowało to znaczne zaniedbanie obiektu, zarządzanego przez ówczesnych diakonów. Prace restauracyjne podjęto z początkiem XVII wieku oraz po wielkim pożarze w  1658 roku, w trakcie którego zniszczone zostały sklepienia. Dalsze renowacje przeprowadzano w XIX i na początku XX wieku. W 1859 wyremontowano zwieńczenie wieży, a w 1870 i w latach 1909-1910 kościół poddano regotyzacji wstawiając nowe maswerki okienne i odnawiając szczyt wschodni.

Architektura

   Kościół wzniesiono w przyrynkowym południowym bloku miasta z cegły w wątku wendyjskim i gotyckim z zastosowaniem kwadr granitowych w dolnych partiach. Złożony jest z czteroprzęsłowego, trójnawowego korpusu o formie halowej oraz trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego od wschodu ścianą prostą. Przy prezbiterium w XV wieku dobudowana została od południa piętrowa, dwuprzęsłowa zakrystia, a na osi fasady zachodniej masywna czworoboczna wieża. Do korpusu od północy pod koniec XV wieku dostawiono kaplicę Mariacką. Zwartą bryłę kościoła nakryto dachami dwuspadowymi o wyraźnej różnicy wysokości.
   Wieża jest czterokondygnacyjna, dekorowana na drugim piętrze triadami blend z kolistymi wnękami wieńczącymi poczwórne wąskie lancety, a na trzecim piętrze podobnymi blendami o uproszczonej kompozycji, umieszczonymi po cztery na każdej elewacji. Poszczególne kondygnacje wieży rozdzielają gzymsy i fryzy. Najniższa kondygnacja o charakterze cokołu zawiera wspaniały ostrołukowy portal zachodni. Pierwotnie funkcjonowały jeszcze portale boczne, lecz obecnie są zamurowane. Przy zachodnich narożach korpusu umieszczono smukłe ośmioboczne wieżyczki schodowe. Na zewnątrz kościół opięto przyporami, między którymi mieszczą się ostrołukowe okna trójdzielne. Narożne wschodnie przypory prezbiterium ustawiono ukośnie i ozdobiono ceramiczną dekoracją w formie nisz obramionych wimpergami i zwieńczonych krzyżami. Wschodnia ściana prezbiterium zwieńczona została trójkątnym szczytem o dwóch strefach dwudzielnych blend. Poniżej znajduje się duże okno ostrołukowe z maswerkiem, a pod okapem kościół obiegają ceramiczne fryzy o motywach wici z rozetkami i winorośli.
   Prezbiterium i korpus, oddzielone od siebie wydatnym łukiem tęczowym, nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. W korpusie wsparte są na smukłych ośmiobocznych filarach i ostrołukowych arkadach międzynawowych. Przyziemie wieży i jedno z pomieszczeń zakrystii nakrywają sklepienia gwiaździste. Kaplica Mariacka nakryta jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym pierwotnie wspartym na środkowym filarze. W ścianach naw bocznych umieszczono w przyziemiu półkoliste wnęki, ponad którymi umieszczono ganek, przepruwający filary przyścienne na granicach przęseł.

Stan obecny

   Kościół pomimo nowożytnych interwencji (odbudowa sklepień, regotyzacja szczytu wschodniego, wymiana maswerków) jest jednym z wyróżniających się budynków halowych z jednonawowym prezbiterium, typu charakterystycznego dla regionu Pomorza (Choszczno, Trzebiatów, Nowogard, Chociwel). We wszystkich swych częściach prezentuje bardzo wysoką jakość artystyczną. Obecnie wciąż pełni funkcje liturgiczne. W jego wnętrzu znajduje się kilka cennych elementów średniowiecznego wyposażenia. Najstarszy jest późnogotycki tryptyk z początku XVI wieku oraz romańska chrzcielnica.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej.

Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Gryfice, kościół Wniebowzięcia NMP.