Gorzów Wielkopolski – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół Mariacki w Gorzowie (Landsberg) zbudowany został w drugiej połowie XIII wieku jako miejski kościół parafialny. Wzniósł go warsztat budowlany operujący zaawansowaną techniką ceglaną, wywodzący się z kręgu cysterskiego. Budowa musiała się rozpocząć po 1257 roku, kiedy założono miasto, gdyż układ świątyni skoordynowany był z lokacyjnym układem urbanistycznym. Kościół pierwotnie otrzymał formę gotyckiej masywnej i zwartej pseudobazyliki, powiększonej w drugiej połowie XV wieku o nowe prezbiterium. Patronat nad nim sprawowało początkowo miasto, od 1298 kapituła kolegiaty w Myśliborzu, a następnie zakon krzyżacki oraz brandenburscy elektorzy. Od końca XVI wieku był świątynią luterańską, w związku z czym jego wnętrze uległo znacznej transformacji. Zewnętrzny kształt kościoła nie zmienił się w znaczący sposób. Jedynie w XV wieku dobudowano prezbiterium, a w XVII hełm na wieży południowej w barokowym stylu.

Architektura

   Gorzowska katedra została wzniesiona jako ceglana budowla gotycka, pseudobazylikowa, posiadająca trzy nawy, masywną wieżę przy elewacji zachodniej (nieco szerszą niż korpus nawowy), oraz zakrystię w kształcie prostokąta po stronie północnej. Prezbiterium kościoła początkowo nie było wyodrębnione z bryły zewnętrznej, a budowla była zakończona od wschodu prostą ścianą. Dzięki temu z zewnątrz kościół prezentował się jako zwarta, masywna i potężna bryła. Wielobocznie zamknięte, dużo węższe od korpusu nawowego prezbiterium dobudowano dopiero w drugiej połowie XV wieku. Świadczą o tym ozdobne blendy na starszej wschodniej ścianie korpusu oraz różnice w proporcjach i artykulacji elewacji obu części. Prezbiterium na zewnątrz opięto przyporami, zaś elewacje korpusu ujęte są lizenami, ściany chóru są także wyższe niż mury starszego korpusu. Okna kościoła są ostrołukowe i stosunkowo wąskie, umieszczone w głębokich ościeżach, ujawniających znaczną grubość muru.
   Do kościoła prowadzą trzy ostrołukowe, uskokowe portale: główny od zachodu oraz boczne od północy i południa. Wewnątrz prezbiterium nakryte jest sklepieniem gwiaździstym, natomiast korpus nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe wsparte na ośmiobocznych filarach międzynawowych i filarach przyściennych. W nawie głównej jest ono znacznie szersze oraz nieco wyżej założone. Opada na triady służek, przy czym grubsza środkowa służka odpowiada żebru jarzmowemu, a cieńsze po bokach żebrom diagonalnym. Nawy boczne otwarte są do nawy głównej ostrołukowymi arkadami, są niższe i węższe niż nawa główna, a przede wszystkim oświetlane ostrołukowymi oknami w odróżnieniu od mrocznej nawy głównej. Układ sklepienny naw bocznych jest asymetryczny – skomplikowany kształt przyściennych podpór w ciekawy sposób nie odpowiada układowi sklepienia. Na ścianach pomiędzy oknami występują masywne filary przyścienne, rozczłonkowane uskokami ze wstawionymi służkami, na które z kolei spływają służki diagonalne. Nad zwieńczoną sklepieniem krzyżowo – żebrowym zakrystią umieszczono emporę otwierającą się do nawy ostrołukową arkadą.
   Wieża kościelna pierwotnie posiadająca pięć kondygnacji, obecnie posiada ich siedem. Wzniesiono ją na planie prostokąta o wymiarach 10 x 19 metrów. Ma charakter obronny, mogła służyć jako miejsce schronienia i obrony w razie pokonania przez wroga obwarowań miasta. Mogła też służyć jako miejsce sprawowania władzy przez margrabiów, podczas ich licznych wizyt w mieście. Świadczy o tym jej wystrój architektoniczny wnętrza, zachowywany szczególnie wyraźnie na pierwszym piętrze, gdzie znajdowała się kiża na której margrabia wraz z dworem obecny był podczas sprawowania mszy. Wieża kościoła gorzowskiego była typem rozpowszechnionym na terenie Brandenburgii i ma swoje korzenie w karolińskim westwerku.
   Na południowej stronie zewnętrznej ściany katedry widać setki otworków wywierconych w murze. Zdaniem archeologów, podczas świąt katolickich od tej strony odpalano specjalnymi świdrami ogień potrzebny do liturgii. Ze średniowiecznego wyposażenia zachowały się jedynie figury ze sceną pasyjną umieszczone na belce w łuku tęczowym, między nawą główna a prezbiterium, oraz głowa św. Jana Chrzciciela na misie.

Stan obecny

   Obecnie kościół oprócz funkcji liturgicznych udostępniony jest także do zwiedzania. Możliwe jest od kwietnia do września, codziennie o godz. 12.00, obejrzenie z przewodnikiem wieży kościelnej. W pozostałych godzinach i terminach tylko po zgłoszeniu telefonicznym. W 2017 roku w katedrze wybuchł pożar. Na szczęście zniszczenia nie były duże i ograniczyły się do górnych partii wieży, lecz na czas remontu świątynia została zamknięta dla wiernych. 

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Strona internetowa katedragorzowska.pl, Historia wieży.

Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Gorzów Wielkopolski, katedra Wniebowzięcia NMP.