Gorzów Wielkopolski – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół Mariacki w Gorzowie (Landsberg) zbudowany został w drugiej połowie XIII wieku jako miejski kościół parafialny. Wzniósł go warsztat budowlany operujący zaawansowaną techniką ceglaną, wywodzący się z kręgu cysterskiego. Budowa musiała się rozpocząć około 1257 roku, kiedy założono miasto, gdyż układ świątyni skoordynowany był z lokacyjnym układem urbanistycznym. Prace najpewniej zakończono w swych zasadniczym zrębie przed końcem XIII wieku, gdyż w 1298 roku prawo patronatu nad kościołem przekazano kolegiacie w Myśliborzu (gdyby budowa nie była ukończona patron nie mógłby liczyć na dochody z parafii, a musiałby wspierać kosztowne prace).
   Na formę kościoła wpływ miał czas i miejsce jego powstania. Jego budowę rozpoczęto w mieście założonym na terenach dopiero co zdobytych przez Brandenburczyków, powstałym jako przeciwwaga strategiczna dla polskiego Santoka i przejmującym funkcje okolicznych grodów. W dokumencie lokacyjnym margrabia Jan zobowiązał się do ufortyfikowania miasta drewnianymi obwarowaniami w przeciągu pięciu miesięcy, a następnie fortyfikacjami trwalszymi. Prawdopodobnie także dlatego gorzowski kościół parafialny otrzymał monumentalną formę z masywną, obronną wieżą, mającą znaczenie zarówno użytkowe jak i symboliczne.
   Patronat nad kościołem sprawowało początkowo miasto, od 1298 kapituła kolegiaty w Myśliborzu, a następnie zakon krzyżacki oraz brandenburscy elektorzy. W 1337 roku pojawiły się informacje o fundowaniu i uposażaniu nowych ołtarzy bocznych, natomiast w drugiej połowie XV wieku farę powiększono o prezbiterium. Od końca XVI wieku kościół był świątynią luterańską, w związku z czym jego wnętrze uległo znacznej transformacji.

Architektura

   Gorzowska katedra została wzniesiona jako ceglana budowla gotycka, pseudobazylikowa, posiadająca trzy nawy, pięć przęseł długości, masywną wieżę przy elewacji zachodniej (nieco szerszą niż korpus nawowy), oraz zakrystię w kształcie prostokąta po stronie północnej. Prezbiterium kościoła początkowo nie było wyodrębnione z bryły zewnętrznej, a budowla była zakończona od wschodu prostą ścianą. Dzięki temu z zewnątrz kościół prezentował się jako zwarta, masywna i potężna bryła.
   Wielobocznie zamknięte, dużo węższe od korpusu nawowego prezbiterium dobudowano dopiero w drugiej połowie XV wieku. Świadczą o tym ozdobne blendy na starszej, wschodniej ścianie korpusu (który pierwotnie był ścianą zewnętrzną, przeznaczoną do oglądania) oraz różnice w proporcjach i artykulacji elewacji obu części, a przede wszystkich różnice w technice (inne wymiary cegieł, profilowania, brak przewiązania murów). Prezbiterium na zewnątrz opięto przyporami, zaś elewacje korpusu ujęte zostały lizenami, ściany chóru są także wyższe niż mury starszego korpusu. Okna kościoła otrzymały formy ostrołukowe i stosunkowo wąskie, umieszczone w głębokich ościeżach, ujawniających znaczną grubość muru.
   Do kościoła wiodły trzy ostrołukowe, uskokowe portale: główny od zachodu oraz boczne od północy i południa. Wewnątrz prezbiterium nakryte zostało sklepieniem gwiaździstym, natomiast korpus zwieńczono sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na ośmiobocznych filarach międzynawowych i filarach przyściennych. W nawie głównej jest ono znacznie szersze oraz nieco wyżej założone. Opada na triady służek, przy czym grubsza środkowa służka odpowiada żebru jarzmowemu, a cieńsze po bokach żebrom diagonalnym. Nawy boczne zostały otwarte do nawy głównej ostrołukowymi arkadami. Są niższe i węższe niż nawa główna, a przede wszystkim oświetlane ostrołukowymi oknami w odróżnieniu od pogrążonej w mroku nawy głównej. Układ sklepienny naw bocznych otrzymał asymetryczną formę, w której skomplikowany kształt przyściennych podpór w ciekawy sposób nie odpowiadał układowi sklepienia. Na ścianach pomiędzy oknami osadzono masywne filary przyścienne, rozczłonkowane uskokami ze wstawionymi służkami, na które z kolei spływają służki diagonalne. Nad zwieńczoną sklepieniem krzyżowo – żebrowym zakrystią umieszczono emporę otwierającą się do nawy ostrołukową arkadą.
   Wieża kościelna pierwotnie posiadała pięć kondygnacji, lecz w nieco późniejszym okresie gotyku dobudowano jeszcze dwie. Wzniesiono ją na planie prostokąta o wymiarach 10 x 19 metrów. Otrzymała charakter obronny, mogła służyć jako miejsce schronienia i obrony w razie pokonania przez wroga obwarowań miasta. Mogła też służyć jako miejsce sprawowania władzy przez margrabiów, podczas ich licznych wizyt w mieście. Świadczy o tym jej wystrój architektoniczny wnętrza, zachowany szczególnie wyraźnie na pierwszym piętrze, gdzie znajdowała się kiża na której margrabia wraz z dworem obecny był podczas sprawowania mszy. Wieża kościoła gorzowskiego była typem rozpowszechnionym na terenie Brandenburgii i ma swoje korzenie w karolińskim westwerku.
   Ceglana technika budowlana odznaczała się w gorzowskiej farze starannością i precyzją. Oprócz cegły wykorzystywano także elementy znacznie przekraczające jej ówczesny normalny format (np. w ościeżach portali), licznie stosowano ceramiczne fryzy dekoracyjne, a także modelowane w terakocie płaskorzeźby (np. zworniki w zakrystii, wsporniki służek sklepiennych). W wyglądzie kościoła ukazały się wpływy budownictwa cysterskiego, widoczne zarówno w bryle świątyni (pierwotne prosto zamknięte prezbiterium) oraz w detalach architektonicznych (fryzy arkadowe nawiązujące do kościoła w Lehnin). Kościół cechował się również pewną dwuznacznością: łączył w sobie cechy bazyliki i hali oraz budowli późnoromańskiej i gotyckiej.

Stan obecny

   Zewnętrzny, obecny kształt kościoła nie zmienił się w znaczący sposób od czasów średniowiecza, jedynie w XVII wieku hełm na wieży południowej przekształcono w barokowym stylu. Na południowej stronie zewnętrznej ściany katedry widać setki otworków wywierconych w murze. Zdaniem archeologów, podczas świąt katolickich od tej strony odpalano specjalnymi świdrami ogień potrzebny do liturgii. Ze średniowiecznego wyposażenia zachowały się tylko figury ze sceną pasyjną umieszczone na belce w łuku tęczowym, między nawą główna a prezbiterium, oraz głowa św. Jana Chrzciciela na misie.
   Obecnie kościół oprócz funkcji liturgicznych udostępniony jest także do zwiedzania. Możliwe jest od kwietnia do września, codziennie o godz. 12.00, obejrzenie z przewodnikiem wieży kościelnej. W pozostałych godzinach i terminach tylko po zgłoszeniu telefonicznym. W 2017 roku w katedrze wybuchł pożar. Na szczęście zniszczenia nie były duże i ograniczyły się do górnych partii wieży, lecz na czas remontu świątynia została zamknięta dla wiernych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Jarzewicz J., Architektura gotyckiej katedry w Gorzowie [w:] Nowa Marchia – prowincja zapomniana – wspólne korzenie, Gorzów Wielkopolski 2005.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Strona internetowa katedragorzowska.pl, Historia wieży.