Gniew – kościół św Mikołaja

Historia

   Budowę kościoła poświęconego św. Mikołajowi, opiekunowi żeglarzy i kupców, rozpoczęto w połowie XIV wieku, zapewne na miejscu starszej, drewnianej jeszcze świątyni, gdyż pierwsza wzmianka o parafii pojawiła się już w 1297 roku, w akcie lokacji miasta. Rozpoczęcie budowy kościoła zapewne związane było ze stanem zaawansowania prac na zamku krzyżackim, zgodnie bowiem ze zwyczajem zakonu nie podejmowano innych większych zamierzeń przed ukończeniem siedziby konwentu i zapewnieniem obrony.
   Prace budowlane zaczęto od wzniesienia prezbiterium, które do czasu ukończenia reszty budowli służyło samodzielnie do odprawiania nabożeństw (wskazuje na to zamurowany portal w północnej elewacji prezbiterium). Budowa korpusu nawowego i wieży przeciągnęła się do początku XV wieku, choć jeszcze w drugiej połowie XV stulecia, po opuszczeniu miasta przez zakon krzyżacki, podwyższono wieżę,  a do wschodniego przęsła korpusu dostawiono kaplice.
   W okresie reformacji, około 1557 roku, kościół przejęli w swe posiadanie protestanci. Zwrócono go katolikom w 1596 roku, dzięki energicznym staraniom biskupa H.Rozrażewskiego. W kolejnym stuleciu doszło do wymiany wyposażenia na nowe, barokowe. Wiadomo także, iż msze uświetniała wówczas istniejąca przy farze kapela, wyróżniona przywilejem przez Jana Sobieskiego w 1668 roku, który zapewnił jej wyłączność prawa grania na różnych uroczystościach świeckich zarówno w samym Gniewie, jak też we wsiach starostwa gniewskiego.
   Na przełomie XVII i XVIII wieku kościół dotknęła nieznana katastrofa, związana z pożarem lub ówczesnymi wojnami. W jej wyniku zniszczeniu uległy górna część wieży i sklepienia naw. Odbudowane jako drewniane, przetrwały w takiej formie do XIX stulecia. Na poważniejsze prace remontowe prawdopodobnie nie zdecydowano się z powodu toczących się w XVIII wieku nieustannych sporów i procesów z radą miejską. Pod koniec stulecia stan budowli był fatalny, a miejscowy proboszcz donosił, iż wieża w przypadku silniejszej wichury może się nawet zawalić. Trwające kilka lat prace remontowe podjęto dopiero w 1799 roku. Następnie w 1846 roku dobudowano kruchtę południową, zaś w latach 1875-1876 przeprowadzono remont generalny. W jego trakcie wykonano sklepienia nad nawami, rozebrano górne partie wieży i wzniesiono na ich miejsce nową, wyższą o 11 metrów część z dachem i neogotyckimi szczytami. W okresie międzywojnia przeprowadzono natomiast renowację wnętrza.
   W 1945 roku pociski artyleryjskie uszkodziły wieżę i mury kościoła, zniszczone zostały dachy i wszystkie okna. Po wojnie, w latach 1956-1957 dokonano wszystkich niezbędnych napraw oraz odnowiono wnętrze.

Architektura

   Kościół zbudowany został jako budowla gotycka, orientowana względem stron świata. Otrzymał formę halową, trzynawową z wyodrębnionym prezbiterium o trójbocznym zamknięciu po stronie wschodniej i przyległą do niego od południa zakrystią oraz wieloboczną klatką schodową. Po stronie zachodniej usytuowano czworoboczną wieżę wtopioną w korpus nawowy. Całą budowlę w regularnych odstępach opięły przypory, zwężające się ku górze uskokami, a wokół prezbiterium ozdobione otynkowanymi, prostokątnymi blendami. Obok konstrukcyjnego znaczenia posiadały one walory dekoracyjne, akcentując pionowość budowli i rozczłonkowując jej powierzchnię. Z wyjątkiem części zachodniej elewacje kościoła dołem obiegł częściowo kamienny cokół, a u góry zwieńczone zostały otynkowanym fryzem opaskowym. Wysoko nad prezbiterium utworzono bardzo ozdobny szczyt korpusu nawowego, podzielony czworokątnymi filarami z profilem wałka na krawędziach, przechodzącymi powyżej linii dachu w zwieńczone kwiatonami sterczyny. Przestrzeń pomiędzy filarami wypełniły ostrołukowe blendy o profilowanych obrzeżach oraz odcinki ceramicznych fryzów maswerkowych i daszki z kolistymi przeźroczami.
   W XV wieku do wschodniego przęsła korpusu nawowego dobudowano kaplice: południową św. Anny i północną Matki Boskiej Bolesnej (obecnie św. Franciszka). Wstawiono je w starsze przypory, widoczne do dziś w bocznych ścianach. Północna kaplica otrzymała także własną klatkę schodową przylegającą do ściany frontowej, którą zwieńczył schodkowy, zdobiony blendami szczyt. Elewację kaplicy południowej ożywiły wysokie blendy zwieńczone ostrołukami, zastosowane także w innym układzie na ścianie szczytowej.
   Kościół oświetliły wysokie i wąskie okna ostrołukowe, przeprute pomiędzy przyporami, przy czym okna prezbiterium otrzymały bogate profilowanie. Do wnętrza prowadziły ostrołukowe portale boczne, z wydatnymi profilami wałka na obrzeżach (później zostały zasłonięte nowożytną kruchtą i składzikiem) oraz główny portal zachodni. Ten ostatni otrzymał szeroką, ostrołukową formę o profilowanych, uskokowych ościeżach wyróżniających się od pozostałych portali bogatszym opracowaniem.
   Wewnątrz kościoła nawy boczne oddzielono od równej im wysokością lecz szerszej nawy głównej ośmiobocznymi filarami na cokołach ze skromnymi opaskami w miejscu głowic. Prezbiterium otwarto do nawy ostrołukową arkadą tęczy o bogato profilowanych ościeżach, także boczne kaplice otwarto do wnętrza naw bocznych na całej wysokości, tworząc wrażenie transeptu. Prezbiterium zwieńczono sklepieniem gwiaździstym o dekoracyjnym rysunku żeber, spływających wiązkami na wsporniki, które opracowano w formie kobiecych i męskich głów, ozdobionych baldachimami. W zakrystii zastosowano sklepienie krzyżowo – żebrowe z szeroką gurtą pośrodku, podobne sklepienie umieszczono również w kaplicy północnej, południową natomiast przykryto bogatszym sklepieniem gwiaździstym. W średniowieczu sklepienia otrzymał również korpus nawowy, być może miały one formę krzyżowo – żebrową, podobnie jak sklepienie pod wieżą.

Stan obecny

   Kościół zachował swą pierwotną, gotycką formę, zmienioną jedynie poprzez podwyższenie w XIX wieku wieży i dostawienie neogotyckiej kruchty ze składzikiem. Z pierwotnych sklepień gotyckie zachowały się w prezbiterium, w zakrystii oraz w kaplicach bocznych. Do okresu gotyckiego należy także sklepienie krzyżowo-żebrowe pod wieżą, natomiast sklepienia korpusu nawowego wzorowano w trakcie XIX-wiecznej renowacji na oryginalnym sklepieniu prezbiterium. Ze średniowiecznego wyposażenia w kościele odnaleźć można gotycką czasze dawnej chrzcielnicy z XV-XVI wieku oraz późnogotycką, żelazną kratę we wschodniej ścianie zakrystii.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzyb A., Strzeliński K., Najstarsze kościoły Kociewia, Starogard Gdański, 2008.
Strzelecka I., Gniew, Warszawa 1982.

Strona internetowa gniew.pl, Kościół św. Mikołaja.