Gdańsk – miejskie mury obronne

Historia

   Najstarsze drewniane umocnienia obronne posiadało XIII-wieczne gdańskie Stare Miasto. W efekcie buntu z lat 1271–1272 rozebrano je z rozkazu księcia Mściwoja II. W okresie 1294–1295 Przemysł II zezwolił mieszczanom na wzniesienie drewnianych umocnień, które jednak na przełomie 1308 i 1309 roku z rozkazu zakonu krzyżackiego zostały rozebrane. Gdy w 1342 roku lokowano na prawie chełmińskim Główne Miasto gdańskie, rozpoczął się jego intensywny rozwój. Rozpoczęto budowę murowanych obwarowań, które zamknęły obszar miasta od północy, zachodu i południa. Nie wiadomo czy od strony Motławy znajdował się już wtedy mur. W 1379 roku ukończono budowę fosy, a w 1380 roku po uzyskaniu zgody wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, Główne Miasto od południa i częściowo zachodu, otoczono drugim, niższym murem.
   W drugiej połowie XV wieku mury obronne w miejsce starych obwarowań drewniano-ziemnych, uzyskało również Stare Miasto oraz Stare Przedmieście. Równocześnie z budową muru przebiegało wznoszenie baszt i wież bramnych. Bramy miejskie w większości wzniesione zostały po 1380 roku, lecz ich rozwój i wzmacnianie trwało do XV i początku XVI stulecia.
    Od drugiej połowy XVI wieku średniowieczne obwarowania straciły militarne znaczenie w związku z rozwojem artylerii i budową na przedpolach Gdańska fortyfikacji bastionowych. Rozebrano wówczas mury Starego Miasta i Starego Przedmieścia, a mury Głównego Miasta zaczęto obustronnie obudowywać zabudową mieszkalną i gospodarczą. Dzięki temu znaczna ich część przetrwała do 1945 roku.

Architektura

   Obwarowania Głównego Miasta z XIV wieku składały się z pojedynczej linii muru, zamykającego obszar miasta od północy, zachodu i południa. Prawdopodobnie początkowo od strony rzeki miasto nie posiadało murowanych fortyfikacji. Wzdłuż murów obronnych od strony miasta biegła uliczka podmurna o szerokości 4,3 metra, a na zewnątrz znajdowała się fosa. Pierwotny mur był dość niski, posiadał około 5 metrów wysokości z krenelażem i bez otworów strzelniczych. Po 1409 roku został podwyższony o kolejne 5 metrów i zwieńczony blankami zaopatrzonymi w strzelnice. Od wewnątrz obiegał go zadaszony ganek straży.
   Mur obronny wzmocniony był basztami. Najwcześniejsze z nich były zapewne prostokątne, wysunięte przed lico muru i otwarte od strony miasta. W XV wieku zostały podwyższone, zadaszone oraz zamknięte ściankami tylnymi. Niektóre jak np. baszta Narożna były zdobione blendami, lub jak baszta Jacek zwieńczone machikułami.
   Najstarsze ze znanych bram powstały w zachodnim ciągu murów obronnych Głównego Miasta. Były to: brama Długouliczna z 1346 roku, brama Szeroka z 1363 i jako ostatnia Ludwisarska z 1378. Kolejne powstawały w północnym odcinku obwarowań – brama Zamkowa, być może jeszcze w połowie XIV wieku i południowym odcinku muru – brama Żabia z 1357, brama Na Zbytkach z 1378 i brama Kotwiczników z 1378. Bramy wodne, znajdujące się u wylotu ulic biegnących w kierunku Motławy, stanowiące jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Gdańska, powstawać zaczęły na przełomie 3 i 4 ćwierci XIV wieku. Była to brama Kogi z 1378 i Krowia z 1387.  W I połowie XV wieku powstały kolejne bramy wodne: Żuraw z 1444, brama Chlebnicka, św. Ducha, Świętojańska i Tobiasza. W II połowie XV wieku zakończyło się kształtowanie zespołu bram wodnych Głównego Miasta. Powstała wówczas brama Straganiarska i Mariacka. Bramy wodne pełniły głównie funkcję gospodarczą, znajdowały się w nich pomieszczenia magazynowe, przed nimi umieszczano pomosty przystani portowych. Pierwsze bramy mogły być jedynie prostym przelotem w murze. Od początku drugiej połowy XIV wieku zaczęto je wzmacniać murowanymi, piętrowymi budynkami bramnymi, wysuniętymi nieco przed lico muru. Być może początkowo zwieńczano je blankowaniem, zastąpionym później przez wysoki dach.   Od końca XIV wieku były wzmocnione przedbramiami z szyjami dochodzącymi do zewnętrznego pasa obwarowań.
   Wśród bram wodnych brama Żuraw służyła jako urządzenie portowe do załadunku towarów i balastu na statki, oraz do stawiania ich masztów. Zbudowana w obecnym kształcie w latach 1442-1444 składa się z dwóch masywnych, ceglanych baszt połączonych rodzajem sklepionego dachu. Grubość murów przyziemia dochodziła aż do 4 metrów. Budowla miała 3 kondygnacje i dwie furty biegnące do działobitni i umieszczonych wyżej otworów strzelczych dla broni ręcznej. W wysokiej, drewnianej, 30-metrowej konstrukcji mieściły się dwie pary kół deptakowych o średnicy około sześciu metrów każde. Urządzenie było w stanie podnieść ciężar dwóch ton na wysokość 27 metrów, bądź po sprzęgnięciu obu par kół, cztery tony na wysokość 11 metrów. Dolna para używana była do podnoszenia beczek z winem i piwem, kamieni młyńskich i najcięższych towarów. Górne koła mogły także służyć do osadzania masztów na statkach.
    Otoczenie w drugiej połowie XV wieku murami obronnymi także Starego Miasta i Starego Przedmieścia wymusiło budowę bram również w tych dzielnicach. Była to brama św. Jakuba z 1461 oraz brama Bożego Ciała z 1459, obie w postaci dwuwieżowych budowli z przesklepionym przejazdem, nad którym znajdowały się izby straży. Ostatnią kondygnację wieńczyły hurdycje. Brama Bożego Ciała miała przedbramie, którego zewnętrzna brama, połączona była murami szyi z bramą wewnętrzną. Odmienne w formie były pozostałe bramy Starego Miasta: Drzewna z 1461 i Raduńska z trzeciej ćwierci XV wieku. Brama Raduńska stanowiła ochronę przepustu Kanału Raduni przez mury obronne Starego Miasta i składała się z niewysokiej, ale potężnej, cylindrycznej baszty i przylegającego do niej prostokątnego budynku. Natomiast założenie Bramy Drzewnej składało się z 3 dużych, cylindrycznych baszt, z których 2 połączone przesklepionym przejazdem, stanowiły bramę właściwą, umieszczoną w linii murów obronnych. Jedna nakryta była wysokim stożkowym dachem, druga zwieńczona krenelażem. Trzecia baszta flankowała bramę zewnętrzną przedbramia. Niewiele wiemy o wybudowanej w roku 1459 bramie św. Elżbiety, która została zlikwidowana w 1480. Z dwóch bram Starego Przedmieścia więcej wiemy o Bramie Karowej, wybudowanej w roku 1462 w północno-zachodnim narożniku dzielnicy, na styku z murami obronnymi Głównego Miasta. Jej architektura była zbliżona do staromiejskich bram św. Jakuba i Bożego Ciała i nie miała przedbramia. Druga z bram, Brama Nowa, w południowym ciągu murów Starego Przedmieścia, powstała w latach 1460–1461. Składała się ze sklepionego przelotu w murze obronnym i flankującej go baszty (obecna baszta Biała). Ostatnią gdańską bramą wywodzącą się z budowlanych tradycji średniowiecza była wybudowana w latach 1517–1519 Brama Stągiewna, broniąca od wschodu dostępu do Wyspy Spichrzów. Według przypuszczeń mogła mieć trzy wieże z dwoma przejazdami, ostatecznie zrealizowana została jako dwuwieżowa. 
   Zewnętrzną strefę obrony Głównego Miasta stanowiła od 1379 roku fosa, a następnie dobudowany drugi pas niższego muru o wysokości 3 metrów. Znajdował się on z południowej i częściowo zachodniej strony miasta. Międzymurze miało od 3 do 5 metrów szerokości. Grubość muru niskiego była zbliżona do grubości muru wysokiego i wynosiła około 150 cm; zwieńczony był on prostokątnym blankowaniem. W II połowie XV wieku, po przekopaniu drugiej fosy na zachód od istniejącej, rozbudowano także przedbramia Bramy Ludwisarskiej i Szerokiej. Składały się z dwóch odcinków murów szyi wspartych na, być może, ceglanych mostach przerzuconych nad fosami.

Stan obecny

   Pomimo zniszczeń II Wojny Światowej wiele elementów średniowiecznych fortyfikacji przetrwało do dzisiaj. W Głównym Mieście odnaleźć możemy: baszę Słomianą z XIV/XV wieku, wysoką basztę Jacek z 1400 roku, częściowo przebudowaną basztę Kotwiczników, najstarszą spośród zachowanych basztę Latarnianą, najdalej na północ wysuniętą basztę Łabędź, basztę Na Podmurzu, basztę Narożną, basztę Pod Starą Apteką, basztę Schultza i basztę Browarną. Z bram miejskich najliczniej zachowały się tzw. bramy wodne położone nad Motławą. Zobaczyć można bramę Straganiarską, Mariacką, Chlebnicką, Krowią i w dużym stopniu przebudowaną bramę Świętojańską. Unikatowym zabytkiem jest brama Żuraw, najstarszy zachowany dźwig portowy w Europie. Spośród bram lądowych zachował się jedynie zespół wieży Więziennej i jej przedbramia (dawna brama Długouliczna). Obecnie użytkowany jest przez Muzeum Historyczne Miasta Gdańska. Warto także zwrócić uwagę na znajdującą się na Wyspie Spichrzów Bramę Stągiewną pochodzącą z początku XVI wieku. Z fortyfikacji Starego Przedmieścia zachowała się baszta Biała oraz zrujnowana baszta Pod Zrębem.

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Zbierska E., Żuraw gdański, Gdańsk 1993.

Strona internetowa gedanopedia.pl, Mury obronne.