Gdańsk – klasztor franciszkański i kościół Świętej Trójcy

Historia

   Franciszkanie zostali sprowadzeni do Gdańska w 1419 roku w wyniku decyzji Rady Głównego Miasta i przy poparciu zakonu krzyżackiego, jednak przy budowie kościoła i klasztoru byli zdani na siebie. Wpłynęło to na bardzo wolne tempo prac oraz początkową jakość i kształt całego założenia. Zakonnicy zatrudniali marnych muratorów i pozyskiwali darmową, często pochodzącą z odzysku cegłę. Budowę kościoła Świętej Trójcy i klasztoru rozpoczęto w latach 1422-1433. Najwcześniej postawiony  element budowli stał się potem prezbiterium dzisiejszego kościoła. W 1484 roku zdecydowano się na rozbudowę. Podwyższono i przykryto nowym sklepieniem prezbiterium, rozpoczęto też budowę korpusu nawowego. Niestety z powodu chaotycznie i po części zapewne niefachowo prowadzonych prac, w 1503 roku zawaliła się ściana południowa, a wraz z nią pięć gotowych już filarów. Zapewne po tej katastrofie sprowadzono doświadczonego mistrza budowlanego pracującego dla zakonu krzyżackiego. Ostatecznie w 1514 roku zakończył on zakładanie sklepień oraz dobudował na początku XVI wieku kaplicę św. Anny.
   W wyniku reformacji, w 1556 roku podupadły klasztor został przekazany miastu z przeznaczeniem na szkołę teologiczną. W XVII wieku od strony zachodniej dobudowano przy kościele zachowany do dziś dom o konstrukcji szkieletowej, a w XIX stuleciu przebudowano zabudowania klasztorne przeznaczone na muzeum. Franciszkanie odzyskali poważnie zniszczony kościół dopiero po 1945 roku.

Architektura

   Kościół Świętej Trójcy jest trójnawową, halową bazyliką z prezbiterium zamkniętym prostokątnie i dostawioną kaplicą św. Anny od strony zachodniej. Co ciekawe wschodnia ściana prezbiterium ma ukośny przebieg, dostosowany do ulicy Rzeźniczej, która jest o wiele starsza od kościoła. Naprzeciwległe ściany świątyni zdobią dwa szczyty oraz dodatkowy nad północną nawą. Korpus posiada trzy nawy i sześć przęseł. Po obu stronach naw przylegają wąskie kaplice mieszczące się we wnękach między przyporami.
   Kościół przykryty jest sklepieniem sieciowym, dźwiganym przez dziesięć ośmiobocznych filarów, natomiast prezbiterium przykryte jest sklepieniem gwiaździstym. Przechodzi się do niego przez unikalne w skali kraju lektorium czyli przegrodę oddzielającą przestrzeń przeznaczoną dla  zakonników od części, w której mogli przebywać świeccy. Nad kaplicami po stronie południowej założono sklepienia kryształowe, być może najstarsze w Gdańsku. Kościół zachował wiele cennego wyposażenia: przy ścianach prezbiterium usytuowany jest dobrze zachowany zespół drewnianych stalli zakonników z lat 1507-1511, ponadto krucyfiks z około 1500 roku, dwa retabula ołtarzowe w formie tryptyków, czy późnogotycki korpus ambony.
   Kaplica św. Anny, dobudowana od zachodniej strony do południowej nawy kościoła, stanowi jeden z najwspanialszych zabytków architektury późnogotyckiej. Jest to budowla salowa, czworoboczna ze skośną wschodnia ścianą, pięcioprzęsłowa. Posiada pięć okien od południa, powiększonych w XVII wieku oraz zewnętrzne elewacje bez przypór. Od strony zachodniej umieszczono piękny późnogotycki szczyt sterczynowy z fryzem maswerkowym z motywem rybiego pęcherza. Wewnątrz kaplicę ozdobiono wyjątkowymi sklepieniami gwiaździsto-sieciowymi z żebrami o pełnym łuku.
   Zabudowania klasztorne mają układ czteroskrzydłowy z wirydarzem na planie zbliżonym do kwadratu, otoczonym krużgankami. Pierwotnie miały tylko dwa skrzydła – po wschodniej i południowej stronie wirydarza. Skrzydło zachodnie wzniesiono dopiero w XVI wieku, kiedy klasztor pełnił już funkcje gimnazjum. Skrzydło wschodnie mieściło mały refektarz i bibliotekę, a południowe kuchnię i wielki refektarz. Sale przesklepiono gwiaździście i siatkowo, natomiast krużganki, refektarz a nawet kuchnię sklepieniami kryształowymi. Kapitularz z pięknym sklepieniem gwieździstym wsparto na jednym filarze w południowo-wschodnim narożniku. Do 1487 roku zakończono także budowę piętra klasztoru, z celami dla 53 zakonników.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa gedanopedia.pl, Kościół i klasztor franciszkanów Świętej Trójcy.