Gdańsk – klasztor dominikański z kościołem św Mikołaja

Historia

    Budowę pierwszego, romańskiego kościoła św. Mikołaja rozpoczęto pod koniec XII wieku. Wzniesiony on został na skrzyżowaniu dwóch ważnych szlaków handlowych: drogi kupieckiej i traktu wiodącego z gdańskiego grodu do książęcych posiadłości. Służył on zarówno ludności miejscowej, jak i przybywającym tu licznie ze wszystkich stron świata kupcom i żeglarzom.
   W 1227 roku książę pomorski Świętopełk przekazał romański kościół dominikanom, którzy zaledwie w jedenaście lat po zatwierdzeniu nowej reguły zakonnej założyli w Gdańsku swój konwent. Biskup włocławski Michał przekazał gdańskim dominikanom szerokie uprawnienia duszpasterskie, tym zaś, którzy pomagali w budowie klasztoru, udzielał specjalnych odpustów. Prace podjęto szybko i już po ośmiu latach powstały zabudowania klauzury oraz przebudowany i powiększony został kościół, czego prawdopodobnie dokonano w Gdańsku po raz pierwszy przy użyciu cegły. Jego konsekracja miała miejsce w 1235 roku.
   Budowa nowego kościoła i klasztoru związana była ze zniszczeniami, jakich doznała stara zabudowa w trakcie brandenbursko-krzyżackich walk o Gdańsk w 1308 roku. W 1344 roku własność dominikanów uległa przeorganizowaniu na skutek krzyżackich regulacji, a nowe dochody z czasem pozwoliły na wzniesienie gotyckiego kościoła. Prace rozpoczęto na nowym miejscu po 1348 roku, całkowicie porzucając stary kościół, włączając natomiast część starych zabudowań klasztornych w obręb nowej kluzury. W pierwszej fazie wzniesiono czteroprzęsłowe prezbiterium, następnie sześcioprzęsłowy gotycki korpus. W 1487 roku kościół przykryto sklepieniem gwiaździstym i podwyższono wieżę o część ośmioboczną.

   W XV wieku klasztor dominikański był mocno związany z zakonem krzyżackim. Na początku tamtego stulecia w tzw. kaplicy Herrenkapelle grzebano członków gdańskiego krzyżackiego konwentu, a w 1446 roku nadzorujący pobór cła Krzyżak Winrich von Manstede, ufundował w kościele wikarię. W kaplicy odprawiano codziennie mszę w intencji Krzyżaków, a cztery razy w roku cały konwent dominikański miał brać udział w mszach w intencji zakonu krzyżackiego. Dopiero po przegranej wojnie trzynastoletniej i odzyskaniu Pomorza Gdańskiego przez Polskę, Herrenkapelle około 1492 roku przejęło kupieckie bractwo tzw. lubeczan.
   W XVI wieku, w burzliwych czasach reformacji, kościół był kilkakrotnie niszczony i plądrowany podczas tumultów. Najgroźniejsze w skutkach były rozruchy z 1523 i 1524 roku, podczas których zniszczono między innymi klasztorną bibliotekę. Zakonnicy zostali wypędzeni z klasztoru, a kilku z nich straciło życie. W 1578 roku powrócili oni do klasztoru i przejęli opiekę nad katolicką ludnością, coraz bardziej protestanckiego Gdańska. Od tamtego momentu, pod opieką katolickich królów Polski, rozpoczął się proces podnoszenia klasztoru z upadku. W jego murach z czasem mieszkało coraz więcej zakonników, kwitło życie intelektualne, prowadzono kaznodziejstwo, kościół otrzymał także nowożytne wyposażenie.
   Kres świetności klasztoru przyniosły rozbiory Polski, a następnie wojny napoleońskie. W 1813 roku na skutek rosyjskiego ostrzału miasta klasztor całkowicie spłonął. Dwadzieścia lat później dominikanie zostali zmuszeni do opuszczenia miasta, a zrujnowane zabudowania klasztorne ostatecznie w 1840 roku wyburzono. Kościół św. Mikołaja przetrwał, pozostając katolicką parafią. Kolejne szczęśliwe ocalenie miało miejsce w 1945 roku, kiedy to kościół jako jedyny w mieście nie został zniszczony. Według tradycji zawdzięczał to swemu patronowi, który był czczony przez prawosławnych Rosjan, lub co bardziej prawdopodobne, przekupieniu ich winem z kościelnej piwniczki.

Architektura

   Romański kościół św. Mikołaja z końca XII wieku usytuowany został na wzniesieniu, które zapewniało stabilne posadowienie, a zarazem dominację w krajobrazie z perspektywy opływającej miasto od wschodu Wisły i Motławy. Dodatkowo znajdował się on w pobliżu głównego placu targowego miasta, leżącego przy skrzyżowaniu dwóch głównych szlaków komunikacyjnych: biegnącego z południa na północ via mercartorum, oraz drugiego, wiodącego z portu na zachód.
   Orientowana bryła okazałej, wzniesionej z łamanego kamienia budowli, składała się z jednonawowego korpusu, trójdzielnego, nieco szerszego masywu zachodniego, czworobocznego prezbiterium o wymiarach zewnętrznych 11 x 4,8 metra i półkolistej apsydy po jego stronie wschodniej. Całkowita długość kościoła wynosiła aż 34,5 metra. Masyw zachodni składał się ze skrajnie usytuowanych dwóch kwadratowych wież o bokach u podstawy mierzących 6,9 metra. Ich wewnętrzne naroża wsparto na dwóch ceglanych filarach, oddalonych od siebie o 3,1 metra. W odległości 2,2 metra na zachód od filarów w ścianie szczytowej znajdowały się lizeny lub pilastry stanowiące oparcie arkady. Osiowo, pomiędzy wieżami, usytuowano także zachodnie wejście do kościoła, obramione uskokowym portalem z półkolistą archiwoltą i tympanonem. Przyziemie wież i środkowej kruchty mogło być przekryte sklepieniami krzyżowymi lub stropem. Pomiędzy wieżami, nad kruchtą, znajdowała się empora, zapewne otwarta na nawę arkadą o rozpiętości 3,5 metra. Drewnianym stropem zapewne przykryta była także nawa i prezbiterium, natomiast apsyda sklepieniem konchowym.
   Na skutek przebudowy romańskiego kościoła w XIII wieku jego plan zmienił się w znacznym stopniu, a długość przebudowanego kościoła osiągnęła 40 metrów. Wynikało to z powiększenia o 10 metrów części wschodniej przy jednoczesnym skróceniu zachodniego masywu na linii filarów, czyli o 5 metrów. Ze starszej budowli wykorzystano jedynie nawę, prezbiterium natomiast wraz z apsydą rozebrano, uzyskując prostokątny chór o długości 12,8 metra, zamykający wewnętrzną przestrzeń o wymiarach 11 x 7 metrów. Wybudowano także płytki transept, czy też dwie kaplice boczne (9,5 x 5,5 metra każda), które sądząc po mniejszych fundamentach, prawdopodobnie były niższe od nawy. Ich ściany wschodnie przebiegały w osi lektorium oddzielającego prezbiterium od nawy. Nowe elementy bryły kościoła wzniesione zostały z cegły. Wewnątrz nawę prawdopodobnie przykrywał płaski drewniany strop, a chór prawdopodobnie zwieńczony był dwoma przęsłami sklepień krzyżowych.

   Gotycki kościół z XIV i XV wieku wzniesiono na południe od starszych zabudowań. Otrzymał on  formę trójnawowej budowli halowej o 63 metrach długości i 22,2 metrach szerokości, przykrytej nad każdą nawą osobnym dachem dwuspadowym. Korpus nawowy podzielony został na sześć przęseł, przy czym, jak w wielu innych gotyckich kościołach Gdańska, mury wzmocniono przyporami wciągniętymi do wnętrza świątyni, tworząc pomiędzy nimi płytkie kaplice boczne. Nawę główną przedłużono po stronie wschodniej prostokątnym w planie prezbiterium, do którego dobudowano od południa wieżę i zakrystię.
   Zakrystia otrzymała nieregularną formę, o zewnętrznej ścianie ustawionej skośnie w stosunku do reszty południowej elewacji świątyni, co jak niegdyś niewłaściwie uważano, spowodowane miało być wybudowaniem jej na fundamentach starszego kościoła. Z zewnątrz zakrystia, znacznie niższa od pozostałych części dominikańskiego kościoła, otrzymała surowy wystrój w postaci masywnego ceglanego lica, wzbogaconego jedynie niewielkimi ostrołukowymi oknami w przyziemiu i blendami w górnej części zwieńczonego krenelażem muru.
   Południowa wieża w dolnej części (powstałej w XIV wieku) otrzymała przekrój kwadratowy, z elewacją przeprutą dwoma oknami ostrołucznymi i ozdobioną wysokimi, zamkniętymi ostrołukowo blendami. Górna ośmioboczna część wieży (dobudowana pod koniec XV wieku) została rozczłonkowana półkoliście zamkniętymi długimi wnękami w których umieszczono wąskie otwory. Bezpośrednio pod spiczastym dachem wieży poprowadzono wieńczący ją fryz, utworzony z uskokowych wnęk zamkniętych odcinkowymi łukami i oddzielonych od reszty wieży profilowanym gzymsem.
   Wciągnięcie przypór do wnętrza kościoła spowodowało, że boczne elewacje korpusu miały surowy charakter, złagodzony jedynie wysokimi ostrołukowymi oknami i umieszczonymi między nimi blendami, rozpoczynającymi się na wysokości połowy okien. Nieco ozdobniejszy charakter otrzymała zachodnia elewacja, zwieńczona trzema szczytami ozdobionymi wnękowaniem i sterczynami oraz przeprutymi okrągłymi przezroczami. Ich dość proste formy nie dorównujące stopniem komplikacji gdańskim szczytom z drugiej połowy XV stulecia, (np. w kościoła św. Katarzyny czy św. Trójcy) wskazują, iż mogły powstać w pierwszej połowie tamtego wieku.
   Wnętrze korpusu nawowego, podzielone dziesięcioma masywnymi, ośmiobocznymi filarami na sześć przęseł długości, przykryte zostało sklepieniami gwiaździstymi. Sklepieniem gwiaździstym zwieńczono również czteroprzęsłową część prezbiterialną kościoła. Około 1430 – 1440 roku prezbiterium ozdobiono bogatą polichromią ścienną. Malowidła przedstawiały sceny pasyjne na tle krajobrazów i widoków architektonicznych. Średniowieczna polichromia znajdowała się również w kaplicy podwieżowej, a filary korpusu nawowego zdobione były popularnymi w średniowieczu malowidłami w formie rdzawoczerwonych, geometrycznych kwadr naśladujących kształt kamiennych ciosów.
   Pierwotne zabudowania klauzury znajdowały się po południowej stronie późnoromańskiego kościoła, na przedłużeniu jego południowego aneksu. Prawdopodobnie nie układały się one jeszcze w typowy schemat czworobocznego claustrum, a nawiązywały do wczesnych, jednoskrzydłowych rozwiązań cysterskich i dominikańskich. Dla odmiany zabudowania gotyckiej klauzury usytuowane były po północnej stronie nowego, gotyckiego kościoła, gdzie trzema skrzydłami i krużgankami otaczały czworoboczny wirydarz, przy czym skrzydło północne znajdowało się bardzo blisko kurtyny miejskich murów obronnych Głównego Miasta gdańskiego. W część zachodnią włączona została piwnica starszego budynku z trzeciej ćwierci XIII wieku, którego nadziemna część zapewne została zniszczona w 1308 roku. Część podziemna (zagłębiona w gruncie na około 1,4 metra) była salą o wysokości 3,2 metra, z czterema polami sklepień eliptycznych, wspartych na pendentywach (narożnych elementach sklepienia czworokątnego przechodzącego w koło) z centralnym filarem krzyżowym. Konstrukcja ścian i przesklepienia oparta była ponadto na ośmiu filarach przyściennych, pomiędzy którymi rozpięte były arkady. Wypełniono je materiałem ceglanym tworząc blendy. W przypadku dłuższych ścian miały one wykrój pełnego łuku, a w ścianach krótszych ostrołuków. Pełnymi i ostrymi łukami (w zależności od ich rozpiętości) przeniesiono obciążenie ścian na filar centralny, tworząc w ten sposób gurty, zaś filary przyścienne zwieńczyły ceglane, trapezowate konsole. Gurty nie przecinały się, co dawało romboidalną sieć pasów, z arkadami oddzielającymi poszczególne sekcje sklepień. Pierwotne wejście do piwnicy wraz z szyją prowadzącą do wnętrza znajdowało się w ścianie południowej po zachodniej jej stronie. W ścianie północnej, we wschodniej jej części, umiejscowiono rozglifione okno, umożliwiające wentylację pomieszczenia. W XV wieku w trakcie budowy krużganka salę przedzielono w poprzek ścianą na dwie części. Przekuto również ścianę północną celem dodania szyi piwnicy od strony północnej, natomiast wyjście południowe zostało zamurowane.

Stan obecny

    Gotycki kościół św. Mikołaja z XIV i XV wieku jest jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych Gdańska, tym bardziej wartościowym, iż przetrwał bez zniszczeń II wojnę światową. Zachował on w pełni swój średniowieczny wygląd i wiele z oryginalnego wyposażenia. W kościele obecnie najstarsze gotyckie zabytki to Pieta z początku XV wieku w kaplicy św. Jacka i malowidła na północnej ścianie prezbiterium z około 1430 roku. Do gotyckiego wyposażenia należy także tablicowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1466 roku, krucyfiks z belki tęczowej z około 1520 roku i nieco późniejsze, cenne artystycznie stalle, ustawione po obu stronach prezbiterium, składające się z gotyckich siedzisk z połowy XVI wieku i późniejszych zaplecków z XVIII wieku. Kościół romański jest dziś znany wyłącznie z wykopalisk archeologicznych.
   Jeszcze do niedawna wydawało się, iż budynki klasztorne nie przetrwały w najmniejszym stopniu do czasów współczesnych. Jednak szczęśliwie w 2005 roku pod Placem Dominikańskim odkryte zostało zakopane, późnoromańskie klasztorne pomieszczenie, którego większa część  zachowała się w dobrym stanie i po odnowieniu została udostępniona dla zwiedzających. Sala ta posiada unikalną na ziemiach polskich konstrukcję sklepienia.
  

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII wieku, Gdańsk 1997.
Szyszka M., Romański kościół pw. św. Mikołaja i trzynastowieczny zespół podominikański w świetle badań archeologicznych na stanowisku 5 w Gdańsku [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T.Janiak, Gniezno 2009.

Strona internetowa gedanopedia.pl, Kościół św. Mikołaja.