Gdańsk – kościół św Mikołaja i klasztor dominikanów

Historia

    Budowę pierwszego, romańskiego kościoła św Mikołaja rozpoczęto w drugiej połowie XII wieku. Wzniesiony on został na skrzyżowaniu dwóch ważnych szlaków handlowych: drogi kupieckiej i traktu wiodącego z gdańskiego zamku do książęcych posiadłości. Służył on zarówno ludności miejscowej, jak i przybywającym tu licznie ze wszystkich stron świata kupcom i żeglarzom. W 1227 roku książę pomorski Świętopełk przekazał kościół dominikanom, którzy przy kościele wybudowali klasztor, a następnie od 1308 roku rozpoczęli wznoszenie obok starego romańskiego kościoła, nowej, widoczną do dziś, gotyckiej świątyni.
   Budowa nowego klasztoru związana była ze zniszczeniami jakich doznała stara zabudowa w trakcie brandenbursko-krzyżackich walk o Gdańsk. Odbudowę rozpoczęto w nowym miejscu, wykorzystując ocalałe fragmenty: dolną część wieży kościoła w części południowo-wschodniej i pomieszczenia zakrystii. W pierwszej fazie wzniesiono czteroprzęsłowe prezbiterium, następnie sześcioprzęsłowy, trzynawowy, halowy korpus zachodni z przyporami wciągniętymi do środka. W 1487 kościół przykryto sklepieniem gwiaździstym i podwyższono wieżę o część ośmioboczną.
   Na początku XV wieku w tzw. kaplicy Herrenkapelle grzebano członków gdańskiego krzyżackiego konwentu. W 1446 roku nadzorujący pobór cła Krzyżak Winrich von Manstede, ufundował w kościele wikarię. W kaplicy odprawiano codziennie mszę w intencji Krzyżaków, a cztery razy w roku cały konwent dominikański miał brać udział w mszach w intencji zakonu krzyżackiego. Herrenkapelle około 1492 roku przejęło kupieckie bractwo tzw. lubeczan.
   W XVI wieku w burzliwych czasach reformacji kościół był kilkakrotnie niszczony i plądrowany podczas tumultów. Zakonnicy zostali wypędzeni z klasztoru, a kilku z nich straciło życie. W 1578 roku powrócili do klasztoru i przejęli opiekę nad katolicką ludnością, coraz bardziej protestanckiego Gdańska. Od tego momentu ponownie rozpoczął się okres świetności kościoła i klasztoru. W jego murach mieszkało coraz więcej zakonników, kwitło życie intelektualne i kaznodziejstwo, otrzymywał nowe, wspaniałe wyposażenie. Kres świetności klasztoru przyniosły rozbiory Polski, a następnie wojny napoleońskie. W 1813 roku wskutek rosyjskiego ostrzału miasta klasztor całkowicie spłonął. Dwadzieścia lat później Dominikanie zostali zmuszeni do opuszczenia miasta, a zrujnowane zabudowania klasztorne ostatecznie wyburzono. Kościół św Mikołaja przetrwał pozostając katolicką parafią. Kolejne szczęśliwe ocalenie miało miejsce w 1945 roku, kiedy to kościół jako jedyny w mieście nie został zniszczony. Zawdzięczał to swemu patronowi, który był czczony przez prawosławnych Rosjan, lub co bardziej prawdopodobne przekupieniu ich winem z kościelnej piwniczki.

Architektura

   Bazylika św. Mikołaja jest trzynawowym, halowym kościołem o 63 metrach długości i 22,24 metrach szerokości. Nawa północna przechodzi ku wschodowi w kaplicę św. Jacka, zaś południowa pod wieżą w kaplicę św. Józefa  i dalej w zakrystię. Fasada zachodnia zakończona jest szczytem ozdobionym wnękowaniem i sterczynami. Kościół przykryty został potrójnym dachem, nad każdą nawą z osobna. Wnętrze przykryte sklepieniami gwiaździstymi wspiera się na 10 ośmiobocznych filarach. W podziemiach znajdują się krypty, udostępnione do zwiedzania w czasie Jarmarku Dominikańskiego.
  Najwcześniejsze gotyckie zabytki to Pieta z początku XV wieku w kaplicy św. Jacka i malowidła na północnej ścianie prezbiterium z około 1430 roku. Do gotyckiego wyposażenia należy także tablicowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1466 roku, krucyfiks z belki tęczowej z około 1520 roku i nieco późniejsze, cenne artystycznie stalle, ustawione po obu stronach prezbiterium, składające się z gotyckich siedzisk z połowy XVI wieku i późniejszych zaplecków z XVIII wieku.

Stan obecny

    Kościół św Mikołaja jest jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych Gdańska, tym bardziej wartościowym, iż przetrwał bez zniszczeń II wojnę światową. Zachował on w pełni swój średniowieczny, gotycki wygląd i wiele z oryginalnego wyposażenia. Jeszcze do niedawna wydawało się, iż budynki klasztorne nie przetrwały w najmniejszym stopniu do czasów współczesnych. Jednak szczęśliwie w 2005 roku pod Placem Dominikańskim odkryty został, zakopany, romański klasztorny refektarz, którego większa część  zachowała się w dobrym stanie i po odnowieniu została udostępniona do zwiedzania. Refektarz posiada unikalną konstrukcję ze sklepieniem krzyżowym i czterema kopułami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa gedanopedia.pl, Kościół św. Mikołaja.