Frombork – wzgórze katedralne

Historia

   Około 1288 roku biskup Henryk Fleming przeniósł z Braniewa do Fromborka stolicę diecezji warmińskiej i kapitułę katedralną. Zadaniem tej ostatniej było dbanie o katedrę oraz organizowanie i nadzorowanie liturgii. Pełniła także rolę kolegium doradczego biskupa oraz zarządzała podległym jej terenem.
   Murowane obwarowania na wzgórzu katedralnym we Fromborku wznoszono od początku XIV wieku. Do 1330 roku powstał wschodni odcinek umocnień wraz z kapitularzem i szkołą. Do końca XIV wieku uformowano zachodnią część wzgórza, porządkując stoki i wyrównując poziom terenu. W latach 1329-1388 zbudowano także katedrę, przy czym wpierw wzniesiono prezbiterium, ukończone w 1342 roku, a następnie przystąpiono do prac nad korpusem nawowym. Początkowo katedrę otaczał cmentarz, zachodnia zaś część dziedzińca miała charakter otwarty. Kolejne rozbudowy fortyfikacji i budowli na wzgórzu katedralnym prowadzono w XV i XVI stuleciu.
   W późnym średniowieczu warowny zespół katedralny był oblegany i zdobywany przez wojska polskie, krzyżackie i czeskie. Pierwsze poważne zagrożenie przyszło w 1414 roku, kiedy na Frombork najechały wojska polsko – litewskie. Następne zniszczenia spowodowali Krzyżacy w 1455 roku w odwecie za hołd złożony przez miasto królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Szczególnie dotkliwe były szkody poczynione przez Szwedów w latach 1626-1630 i 1655-1660 oraz zniszczenia spowodowane II wojną światową.

Architektura

   Wzgórze o wymiarach 80 x 163 metry otaczał ceglany mur, po którego wschodniej stronie dostawiono  kapitularz i szkołę, a blisko kurtyny północnej bazylikę katedralną Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja. Kapitularz miał początkowo formę obronnej, narożnej wieży. Od początku XV wieku dostawiano zabudowania mieszkalne i gospodarcze m.in. dom kustosza z lat 1512-1517 w zachodnim odcinku kurtyny północnej. Przed 1513 w narożu południowo – wschodnim, na miejscu szkoły katedralnej wzniesiono pałac biskupów warmińskich, zmodernizowano także urządzenia obronne.
   W obręb fortyfikacji wzgórza wiodły dwie bramy i jedna furta. Porta Maior zlokalizowana od południa, flankowana była przez dwie półokrągłe baszty. Druga z bram, Porta Minor, położona była od zachodu. Miała formę prostokątnej w planie wieży z przejazdem zamykanym broną. Furtę prowadzącą do miasta umieszczono w XV wieku w kurtynie północno – zachodniej. Bardzo ważnym elementem obronnym była ośmiokątna wieża artyleryjska ulokowana w południowo – wschodnim narożu. Zbudowano ją prawdopodobnie przed 1448 rokiem, zaopatrując w dwa poziomy stanowisk ogniowych i taras bojowy, chroniony krenelażem. W XVII wieku oktogon uzyskał wysoką czworoboczną nadbudowę nazywaną wieżą Radziejowskiego, która pełniła funkcję dzwonnicy. W czworobocznej, masywnej baszcie północno – zachodniej, wedle tradycji od 1504 roku mieszkał Mikołaj Kopernik. Wzniesiono ją w 1400 roku, a w końcu XV wieku została nadbudowana.
   Katedra wzniesiona została na skraju północnego stoku wzgórza, jako budowla gotycka, halowa, trójnawowa o długości około 97 metrów i szerokości od 12 metrów (prezbiterium) do 22 metrów (korpus nawowy). Wysokość od posadzki do zwornika sklepienia osiągnęła 16,5 metra. Po stronie wschodniej do bardzo długiego, ośmioprzęsłowego korpusu dostawiono również długie, pięcioprzęsłowe prezbiterium, zamknięte ścianą prostą. Wyjątkową formę nadano także bezwieżowej fasadzie zachodniej z trójkątnym szczytem i ośmiobocznymi wieżyczkami, jako iż nie ma ona odpowiednika w architekturze państwa krzyżackiego. Szczególną uwagę zwrócono na dekorację bocznych partii szczytu, które zostały ujęte szeregiem wspinających się wnęk, zwieńczonych łukami w ośli grzbiet. Unikatową formę otrzymała także kruchta zachodnia, kryjąca wewnątrz wapienny portal. W archiwoltach posiada on zespół rzeźb przedstawiających anioły, Panny Mądre i Głupie oraz na krawędzi pełzające stwory i hybrydy, zapewne symbolizujące grzech i zło.

   Elewacje zewnętrzne kościoła wzmocniono przyporami, przy czym oba wschodnie narożniki prezbiterium otrzymały po dwie skarpy ustawione prostopadle do ścian, co około roku 1330 było już rozwiązaniem nieco archaicznym. Do prezbiterium prowadziły dwa portale umieszczone symetryczne w ścianie północnej i południowej. Oświetlało go osiem wysokich, stosunkowo wąskich ostrołucznych okien, rozglifionych zarówno do wnętrza, jak i na zewnątrz. Elewacje nie były dekorowane, poza cokołem, gzymsem na wysokości parapetów okien z prostym fryzem podokapowym i skromnym szczytem wschodnim. Od południa do środkowego przęsła prezbiterium przylegała wieża na planie prostokąta. W przyziemiu mieściła ona niewielki przedsionek przed portalem południowym i spiralną klatkę schodową. Pierwotnie wieża była przynajmniej o jedno piętro wyższa od murów prezbiterium. Na jej wyższych kondygnacjach, ponad przedsionkiem, mieściły się niewielkie, sklepione kolebkowo pomieszczenia o nieustalonej dotąd funkcji. Być może wieża pełniła funkcję tymczasowej niewielkiej dzwonnicy.
   Od północy do prezbiterium przylegała piętrowa zakrystia o dwóch przęsłach na każdej kondygnacji. Jej północną elewację oskarpowano w sposób analogiczny jak prezbiterium. Parter zakrystii dostępny był poprzez portal wiodący z prezbiterium, na piętro natomiast można było się dostać poprzez wejście w elewacji zachodniej zakrystii, dostępne przy pomocy schodów przylegających do południowej ściany prezbiterium. Z parteru na piętro zakrystii można było najprawdopodobniej wejść również schodami wewnętrznymi. Na poddasze zakrystii z kolei prowadziły schody wykonane w jej ścianie wschodniej. Parter i piętro zakrystii oświetlały zakończone ostrołucznie nierozglifione okna, piętro posiadało dodatkowo niewielkie przezrocze otwarte do chóru katedralnego.

   Architekturę wnętrza korpusu katedry ukształtowały dwa rzędy wysokich arkad, opartych na siedmiu prostych, zwieńczonych masywnymi opaskami impostowymi ośmiobocznych filarach, dźwigających sklepienia gwiaździste: ośmioramienne w nawie głównej i sześciopromiennych w nawach bocznych. Przyczyniło się to do integracji wąskiego i długiego wnętrza. Zwieńczenie czteroramiennym sklepieniem gwiaździstym otrzymało także pięć przęseł prezbiterium. Przedsionek wieży przy prezbiterium przekryto sklepieniem krzyżowym opartym w narożach na wałkach zakończonych kielichowymi wspornikami. Zapewne już w pierwszej fazie budowy katedry, przesklepiono także dolną kondygnację zakrystii, stosując rozwiązanie podobne do tego w przedsionku wieży. Również jej piętro miało otrzymać sklepienie o dwóch przęsłach, nie ma jednak pewności, czy kiedykolwiek je wykonano. Pomieszczenie to pełniło być może rolę pierwszego kapitularza (wzmiankowany był on w źródłach pisanych już w 1305 roku, lecz bez podania lokalizacji).
   Jeszcze w okresie średniowiecza doszło do pierwszej poważnej przebudowy piętrowej zakrystii. Wykonano wtedy obecnie istniejącą klatkę schodową na piętro, za schodami na parterze wydzielono niewielki czworoboczny aneks, a parter przekryto nowym sklepieniem krzyżowym dostosowanym do zmienionych rozmiarów pomieszczenia (przy jego budowie wykorzystano dwa skrajne, wschodnie starsze wsporniki, pozostałe były nowe bądź wtórnie użyte). W połowie pomieszczenia zamontowano dwa wsporniki o dekoracji maswerkowej, w aneksie zachodnim wsporniki kroksztynowe. Nowe sklepienia otrzymało również przebudowane piętro zakrystii i klatka schodowa. Kolejne prace przy wschodniej części katedry wiązały się z budową pod koniec XV wieku tzw. zakrystii kanonickiej. Powstało wtedy po stronie północnej dwuprzęsłowe, oskarpowane pomieszczenie odpowiadające długością części starszej. Doświetlono je trzema ostrołucznymi oknami umieszczonymi w elewacjach wschodniej i północnej. Nową zakrystię przykryto dachem pulpitowym, który zasłonił dwa okna doświetlające pomieszczenie na piętrze nad starszą zakrystią biskupią. Po obu stronach nowego dachu pulpitowego wykonano dwa półszczyty ozdobione płytkimi blendami. Nowa zakrystia połączona została krytym gankiem z północno – wschodnią basztą murów obronnych wzgórza katedralnego. Wnętrza zakrystii kanonickiej przykrywało pierwotnie dwuprzęsłowe sklepienie krzyżowe.

Stan obecny

   Warowne wzgórze wraz z katedrą należy do obiektów o najwyższych wartościach artystycznych tak w Polsce, jak i na świecie. Wielokrotnie niszczone i przebudowywane zachowało jednak podstawowe elementy średniowiecznego założenia architektonicznego. Ze średniowiecznego wyposażenia kościoła zobaczyć można późnogotycki poliptyk fundowany w 1504 roku przez biskupa Łukasza Watzenrode, wuja Mikołaja Kopernika, malowane epitafium kanonika Bartłomieja Boreschowa z XV wieku, krucyfiks z końca XV wieku w łuku tęczowym, oraz fragmenty stalli gotyckich w prezbiterium.
   Wyjątkowe znaczenie fromborskiego wzgórza katedralnego podnosi tradycja historyczna i postać Mikołaja Kopernika. Obecnie odnowione i zadbane mieści muzeum Kopernika oraz planetarium w Wieży Radziejowskiego. Cennik i godziny otwarcia sprawdzić można na oficjalnej stronie muzeum tutaj. Katedra pełni wciąż funkcje sakralne, jest jednak udostępniona do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Wółkowski W., Część wschodnia katedry fromborskiej w świetle najnowszych badań architektonicznych [w:] Średniowieczna architektura sakralna w Polsce w świetle najnowszych badań, red. T.Janiak, D.Stryniak, Gniezno 2014.