Frombork – wzgórze katedralne

Historia

   Około 1288 roku biskup Henryk Fleming przeniósł z Braniewa do Fromborka stolicę diecezji warmińskiej i kapitułę katedralną. Zadaniem tej ostatniej było dbanie o katedrę oraz organizowanie i nadzorowanie liturgii. Pełniła także rolę kolegium doradczego biskupa oraz zarządzała podległym jej terenem.
   Murowane obwarowania na wzgórzu katedralnym we Fromborku wznoszono od początku XIV wieku. Do 1330 roku powstał wschodni odcinek umocnień wraz z kapitularzem i szkołą. Do końca XIV wieku uformowano zachodnią część wzgórza, porządkując stoki i wyrównując poziom terenu. W latach 1330-1388 zbudowano także katedrę. Początkowo otaczał ją cmentarz, zachodnia zaś część dziedzińca miała charakter otwarty. Kolejne rozbudowy fortyfikacji i budowli na wzgórzu katedralnym prowadzono w XV i XVI stuleciu.
   W późnym średniowieczu warowny zespół katedralny był oblegany i zdobywany przez wojska polskie, krzyżackie i czeskie. Pierwsze poważne zagrożenie przyszło w 1414 roku, kiedy na Frombork najechały wojska polsko – litewskie. Następne zniszczenia spowodowali Krzyżacy w 1455 roku w odwecie za hołd złożony przez miasto królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Szczególnie dotkliwe były szkody poczynione przez Szwedów w latach 1626-1630 i 1655-1660 oraz zniszczenia spowodowane II wojną światową.

Architektura

   Wzgórze o wymiarach 80×163 metry otaczał ceglany mur, po którego wschodniej stronie dostawiono  kapitularz i szkołę, a blisko kurtyny północnej bazylikę katedralną Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja. Kapitularz miał początkowo formę obronnej, narożnej wieży. Od początku XV wieku dostawiano zabudowania mieszkalne i gospodarcze m.in. dom kustosza z lat 1512-1517 w zachodnim odcinku kurtyny północnej. Przed 1513 w narożu południowo – wschodnim, na miejscu szkoły katedralnej wzniesiono pałac biskupów warmińskich. Modernizowano także urządzenia obronne. Warownia miała dwie bramy i jedną furtę. Porta Maior zlokalizowana od południa, flankowana była przez dwie półokrągłe baszty. Druga z bram, Porta Minor, położona była od zachodu. Miała formę prostokątnej w planie wieży z przejazdem zamykanym broną. Furtę prowadzącą do miasta umieszczono w XV wieku w kurtynie północno – zachodniej. Bardzo ważnym elementem obronnym była ośmiokątna wieża artyleryjska ulokowana w południowo – wschodnim narożu. Zbudowano ją prawdopodobnie przed 1448 rokiem, zaopatrując w dwa poziomy stanowisk ogniowych i taras bojowy, chroniony krenelażem. W XVII wieku oktogon uzyskał wysoką czworoboczną nadbudowę nazywaną Wieżą Radziejowskiego, która pełniła funkcję dzwonnicy. W czworobocznej, masywnej baszcie północno – zachodniej, wedle tradycji od 1504 roku mieszkał Mikołaj Kopernik. Wieża pochodzi z 1400 roku, a w końcu XV wieku została nadbudowana.
   Katedra zbudowana w latach 1329-1388 jest budowlą gotycką, halową, trójnawową o długości około 97 metrów i szerokości od 12 metrów (prezbiterium) do 22 metrów (główny korpus). Wysokość od posadzki do zwornika sklepienia wynosi 16,5 metra. Kościół posiada bardzo długie, pięcioprzęsłowe prezbiterium zamknięte ścianą prostą i niemal dwa razy dłuższy ośmioprzęsłowy korpus. Architekturę wnętrza kształtują dwa rzędy arkad, opartych na siedmiu prostych, ośmiobocznych filarach, dźwigających sklepienia gwiaździste i bardzo wysokie arkady. Przyczyniło się to do integracji wąskiego i długiego wnętrza. Wyjątkowa jest także bezwieżowa fasada zachodnia z trójkątnym szczytem i ośmiobocznymi wieżyczkami, jako iż nie ma ona odpowiednika w architekturze państwa krzyżackiego. Szczególną uwagę zwraca dekoracja bocznych partii szczytu, które zostały ujęte szeregiem wspinających się wnęk, zwieńczonych łukami w ośli grzbiet. Wyjątkowa jest także kruchta zachodnia, kryjąca wapienny portal. W archiwoltach posiada on zespół rzeźb przedstawiających anioły, Panny Mądre i Głupie oraz na krawędzi pełzające stwory i hybrydy, zapewne symbolizujące grzech i zło.
   Ze średniowiecznego wyposażenia kościoła zobaczyć można późnogotycki poliptyk fundowany w 1504 roku przez biskupa Łukasza Watzenrode, wuja Mikołaja Kopernika, malowane epitafium kanonika Bartłomieja Boreschowa z XV wieku, krucyfiks z końca XV wieku w łuku tęczowym, oraz fragmenty stalli gotyckich w prezbiterium.

Stan obecny

   Warowne wzgórze wraz z katedrą należy do obiektów o najwyższych wartościach artystycznych tak w Polsce, jak i na świecie. Wielokrotnie niszczone i przebudowywane zachowało jednak podstawowe elementy średniowiecznego założenia architektonicznego. Wyjątkowe znaczenie tego miejsca podnosi tradycja historyczna i postać Mikołaja Kopernika. Obecnie odnowione i zadbane mieści muzeum Kopernika oraz planetarium w Wieży Radziejowskiego. Cennik i godziny otwarcia sprawdzić można na oficjalnej stronie muzeum tutaj. Katedra pełni wciąż funkcje sakralne, jest jednak udostępniona do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Walczak M.,Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.