Frombork – szpital św Ducha

Historia

   Nie wiadomo jakiego okresu sięgały początki fromborskiego szpitala. Prawdopodobnie miejscowa kapituła już w XIV wieku założyła we Fromborku pierwszy, skromny przytułek, zapewne zbudowany z drewna i gliny z dachem krytym słomą. Najstarszy udokumentowany czas budowy, czy też rozbudowy szpitala św. Ducha miał miejsce w latach 1426-1433. Jego fundatorem był proboszcz kapituły, kanonik Arnold von Datteln.
   Od początku XVI wieku szpital prowadzony był przez zakon antonitów, sprowadzonych w 1507 roku przez biskupa Łukasza Watzenrode z Tempzin w Meklemburgii. W okresie do 1513 roku przeprowadzili oni przebudowę, w czasie której zastąpiono dotychczasowe ściany o konstrukcji szachulcowej, ceglanymi. Następnie w drugiej ćwierci XVI wieku słomiany dach wymieniono na ceramiczny. Preceptoria antonitów zaczęły jednak dość szybko podupadać. Już w 1519 roku zakonnicy oddali szpital wraz z dobrami w ręce biskupa. Rok później, w czasie wojny 1520 roku wojska krzyżackie spaliły Frombork, oszczędziły jednak szpital św. Ducha, choć stan techniczny budynków i tak nie był najlepszy.
   Pod koniec XVII wieku miała miejsce kolejna gruntowna przebudowa szpitala, prowadzona z legatu kanonika Ludwika Demutha. Zakres tych prac był o wiele większy niż poprzednich, chociaż nie polegał na wyburzeniu starego domu szpitalnego, lecz na jego gruntownej przebudowie. Zmieniono wówczas układ okien powiększając je ze szczelinowych na prostokątne, a wewnątrz wybudowano ściany, które stworzyły układ trójnawowy. Powstałe w ten sposób nawy boczne podzielono dodatkowo ścianami działowymi, tworząc dwa rzędy pomieszczeń, cel dla pensjonariuszy szpitala.
   Od początku XVIII stulecia w szpitalu nadal prowadzono prace remontowe, ale nie zmieniły one zasadniczo wyglądu ogólnej bryły budowli. Jedynie w 1709 roku kustosz Jan Jerzy Kunigk wzniósł od wschodu nową, prostokątną zakrystię, przylegającą do apsydy kaplicy św. Anny, fundowano także liczne ołtarze. W 1874 roku przebudowano część zachodnią kompleksu, co nadało budowli charakter niewielkiego kościoła z kaplicą od wschodu. W latach 1927-1932 szpital poddany został renowacji, lecz niestety bardzo ucierpiał w trakcie drugiej wojny światowej. Prace naprawcze prowadzono z przerwami od 1948 do 1958 roku.

Architektura

   Szpital św. Ducha z XV wieku otrzymał plan silnie wydłużonego, prostokątnego  budynku z kaplicą od wschodu oraz domem szpitalnym od zachodu. Nadziemne ściany szpitala wzniesiono w konstrukcji szkieletowej, a z cegły wymurowano tylko kaplicę po stronie wschodniej i tzw.  dom  gotycki  po stronie  zachodniej. Dach przykryto strzechą ze słomy lub trzciny. We wnętrzu znajdowały się trzy izby: dwie dla ubogich i jedna dla chorych. Oprócz nich po stronie zachodniej znajdowała się łaźnia, kuchnia, jadalnia oraz niewielkie pomieszczenie mieszkalne.
   Na początku XVI wieku zastąpiono dotychczasowe ściany o konstrukcji szachulcowej ceglanymi, uzyskując jednolite elewacje wzdłużne z otworami okiennymi w formie wąskich szczelin. Następnie słomiany dach wymieniono na ceramiczny. Rozkład wewnętrzny nie uległ zmianom, jedynie w sali szpitalnej, wzdłuż ścian po stronie północnej i południowej powstały ciągi komunikacyjne łączące dom gotycki z kaplicą, które były doświetlane małymi okienkami od wschodu.
   Ostatecznie pod koniec XVII wieku budynek osiągnął formę na planie wydłużonego prostokąta w układzie trójnawowym, bazylikowym. Po stronie wschodniej znajdowała się nadal kaplica, składająca się z pojedynczej nawy oraz półkolistej apsydy, ozdobionej polichromią z drugiej ćwierci XV wieku. Pod zachodnią częścią szpitala znajdował się zespół piwnic sklepionych średniowiecznymi jeszcze ostrołukowymi kolebkami. Wzdłuż nawy głównej szpitala biegło dwanaście niskich cel dla chorych (po sześć z każdej strony) oraz po stronie zachodniej pomieszczenia jadalni, kuchni i apteki, otwarte arkadami do głównej sali i połączone między sobą. Ogrzewanie cel wykonano przez wymurowanie pieców w ścianach rozdzielających cele, które opalane były z nawy głównej. Od zewnątrz do szpitala przylegała latryna.

Stan obecny

    Szpital św Ducha wraz  z kaplicą jest jedynym tego rodzaju zabytkiem w regionie, w dodatku bardzo dobrze zachowanym. Posiada on dziś układ z okresu barokowej przebudowy, lecz widocznych jest wiele elementów późnogotyckich. Obecnie w szpitalu funkcjonuje Dział Historii Medycyny Muzeum Mikołaja Kopernika. Najcenniejszymi elementami wystroju wnętrz są malowidła ścienne pochodzące z początku XV wieku, zachowane w kaplicy św. Anny. Można także zobaczyć dwa piece łaziebne z początku XV wieku. Od strony południowej do szpitala przylega dawniej uprawiany przez zakonników ogród – herbarium, z uprawami ziół leczniczych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.
Strona internetowa frombork.art.pl, Szpital Św. Ducha. Historia budowy.