Ełk – zamek krzyżacki

Historia

    Niewielka warownia krzyżacka powstała w Ełku (Lyck) na przełomie XIV i XV wieku z inicjatywy Ulryka von Jungingen, ówczesnego komtura Bałgi, a późniejszego wielkiego mistrza krzyżackiego. Pierwszy raz wzmiankowana była w 1390 roku, a jej rola wzrosła po pokoju mełneńskim w 1422 roku i wyznaczeniu granicy krzyżacko – mazowieckiej. Wtedy też rozwinęła się akcja osadnicza na tym terenie. W zamku mieszkał prokurator, czyli urzędnik zakonny podległy komturowi, sprawujący sądy, zbierający czynsze i daniny. Prawdopodobnie była to główna funkcja warowni, gdyż nie posiadała ona dużego potencjału obronnego.
    Zamek i miasto zostały zniszczone podczas wojny trzynastoletniej, kiedy to warownia przechodziła z rąk do rąk. Po pokoju toruńskim w 1466 roku Ełk pozostał w granicach państwa krzyżackiego, sam zamek odbudowano dopiero w 1497 roku. W 1525 roku po sekularyzacji zakonu, gdy ustało zagrożenie militarne ze strony Polski i Litwy, zamek stał się siedzibą starostów książęcych, a potem sądów grodzkich. Przebudowano go by zwiększyć reprezentacyjność i wygodę. W XIX wieku kompleks zamkowy ponownie przebudowano w związku z przeobrażeniem zamku w zakład więzienny.

Architektura

    Zamek zajmował pierwotnie wyspę na jeziorze, rozciągającym się na południe od dzisiejszego miasta. Była to warownia nietypowa jak na budowle krzyżackie. Jej najstarszym elementem była wieża mieszkalna na planie prostokąta o wymiarach 12×16,5 metra. Była podpiwniczona i miała cztery kondygnacje rozdzielone drewnianymi stropami. Na piętro wiodły schody w grubości muru północno – wschodniego oraz drewniane schody zewnętrzne, łączące poziom podwórca z portalem drugiej kondygnacji. Na wyższe piętra dostęp zapewniały zapewne drabiny. Wieżę zwieńczoną zapewne schodkowymi lub trójkątnymi szczytami, nakrywał dwuspadowy dach. Całość otaczała drewniana palisada i fosa, a następnie mur obronny. Na dziedzińcu wzniesiono drewniane zabudowania pomocnicze. Po stronie zachodniej wyspy, którą oddzielono fosą, ulokowano przedzamcze z którego wiódł drewniany most na ląd. Od strony wschodniej drugi, zwodzony most także łączył wyspę z lądem. Wzdłuż wschodniego brzegu jeziora powstała przyzamkowa osada.
    Drugi etap rozbudowy miał miejsce pod koniec XV wieku. Dostawiono wtedy wieżę schodową od północy. W ostatniej fazie z początku XVI wieku przekształcone zostały niektóre otwory, a kondygnacje przyziemia nakryto sklepieniem krzyżowym. Z XVI wiecznych przekazów wynika iż na zamku funkcjonowała kuchnia, browar, piekarnia, zbrojownia i prochownia, a na przedzamczu młyn i folwark.

Stan obecny

    Zamek w Ełku przetrwał do czasów obecnych jednak w formie mocno zmienionej z powodu przekształcenia go w kompleks więzienny. Zakupiony w 2010 roku przez prywatnego inwestora czeka na generalny remont.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.