Działdowo – zamek krzyżacki

Historia

    Zamek powstał na obszarze zwanym pierwotnie Sasinią. Był to teren wyludniony, porośnięty przez puszczę, silnie zabagniony. W 1257 roku biskup chełmiński otrzymał Sasinię od książąt mazowieckich, a dwa lata później sam ją przekazał zakonowi krzyżackiemu.  Krzyżacy wznieśli zamek w Działdowie (Soldau) w latach 1344-1391, choć jako początek budowy podawany jest także rok 1306. Podlegał on komturstwu ostródzkiemu, pełniąc początkowo funkcję siedziby prokuratora, a od 1383 roku wójta. Jego rola wzrosła po wytyczeniu granicy między państwem zakonnym a Mazowszem w połowie XIV wieku.
    Zamek był wielokrotnie przedmiotem walk między wojskami krzyżackimi, pruskimi oraz polskimi, litewskimi i szwedzkimi. W 1376 roku Działdowo zniszczyli Litwini księcia Kiejstuta, spaleniu uległa wówczas także warownia. Właśnie podczas odbudowy podjęto decyzję o utworzeniu w niej wójtostwa. W 1410 roku podczas marszu wojsk Jagiełły pod Grunwald, zamek był jednym z pierwszych zajętych bez walki. W trakcie wojny trzynastoletniej Działdowo przechodziło kilkukrotnie z rąk do rąk, a w czasie jednego z oblężeń zginął tu krzyżacki komtur Wiednia. W XVI wieku zamek pozostał w granicach Prus Książęcych i stał się siedzibą starostwa. Ciężkie straty poniósł w 1520 roku, podczas ostatniej wojny polsko – krzyżackiej. Po długim oblężeniu Działdowo zostało wówczas zdobyte i zniszczone przez wojska króla Zygmunta.
    W 1525 roku w wyniku sekularyzacji zakonu krzyżackiego, zamek stał się siedzibą starosty książęcego. Z racji położenia w pobliżu obszarów myśliwskich, zaplanowano tu utworzenie rezydencji książęcej. W latach 1551-1576 przebudowano go nadając mu formy renesansowe. Dalszym przekształceniom podlegał w XVII wieku, a w XVIII i XIX stuleniu uległ częściowej rozbiórce i pełnił funkcje gospodarcze. Cegły z zamku używano niestety do odbudowy miasta po licznych pożarach i wznoszenia nowego ratusza. Uratowanie głównego domu zamkowego prawdopodobnie zawdzięczać możemy przekazaniu go gminie ewangelickiej, która umieściła w nim mieszkanie pastora. Kolejne zniszczenia przyniósł pożar zamku z 1868 roku i druga wojna światowa.

Architektura

    Zamek ulokowano na niewielki wzniesieniu otoczonym z trzech stron przez mokradła i płynącą nieopodal rzeczkę Działdówkę. Miał on kształt zbliżony do kwadratu o wymiarach 46 x 47,6 metra. Głównym domem mieszkalnym było skrzydło  południowo – wschodnie o wymiarach 12×46 metrów. Było podpiwniczone i początkowo dwukondygnacyjne. Piwnice posiadały sklepienia krzyżowo – żebrowe. Przyziemie pełniło funkcje gospodarcze, od północy umieszczono tam kuchnię ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym opartym na jednym filarze i dziewięciu wspornikach. Podobne pomieszczenie o nieznanym przeznaczeniu umieszczono od strony południowej. Jego sklepienie oparte było o filar wieloboczny. W środkowej części przyziemia umieszczono mniejsze izby o sklepieniach krzyżowych i kolebkowych, znajdowała się tam także furta wodna, czyli przejście przez szerokość całego budynku. Na piętrze mieściły się trzy pomieszczenia reprezentacyjne: kaplica pośrodku i refektarz od południa. Komnatę północną przedzielono drewnianym stropem, co pozwoliło na dole urządzić kancelarię, a na górze mieszkanie wójta. Kaplicę i refektarz zwieńczono wspaniałymi sklepieniami gwiaździstymi, opartymi na wspornikach maswerkowych i twarzowych. Pomieszczenia te otrzymały także po trzy wąskie, ostrołukowe okna i zdobienia w postaci polichromii ściennych. Piętro dla wygody mieszkańców ogrzewane było gorącym powietrzem, doprowadzanym przez kanały z pieców typu hypocaustum. Najwyższa kondygnacja pełniła funkcje magazynowo – obronne, była jednoprzestrzenna i posiadała niewielkie okienka, czy otwory strzelcze. Na kondygnację tą prowadziły wąskie schody umieszczone w grubości muru pomiędzy kaplicą a kancelarią. Komunikację pomiędzy pozostałymi piętrami zapewniały zewnętrzne, drewniane krużganki.

    Wjazd na zamek prowadził przez północno – zachodnią bramę i most wsparty na ceglanych filarach ponad dziewięciometrową fosą. Brama znajdowała się w sąsiedztwie zachodniej, narożnej wieży, kwadratowej w planie, o wymiarach 13,5×13,5 metra, wysuniętej przed obwód murów. Według niektórych badaczy wieża miała ośmioboczną nadbudowę. W jej piwnicy, z racji sądowych obowiązków wójta, znajdowało się więzienie. Narożnik północny wzmacniała mniejsza wieża, zbudowana na kwadratowym cokole, przechodzącym wyżej w oktagon. Na dziedzińcu istniała studnia, umieszczona w pobliżu dawnej kuchni.
    Prawdopodobnie w trzeciej tercji XIV wieku dom główny podwyższono o jedną, wspomnianą już kondygnację, mieszczącą magazyny i zaopatrzoną w strzelnice. Wtedy też powstały gwiaździste sklepienia sal pierwszego piętra oraz ozdobione blendami i sterczynami szczyty. W 1376 roku zbudowano wąskie skrzydło południowo – zachodnie, a niedługo potem skrzydło północno – wschodnie. Oba pełniły funkcje mieszkalno-gospodarcze. Wewnętrzny dziedziniec otaczały drewniane krużganki. Ich ślady odczytać można z elewacji głównego domu dzięki portalom i gniazdom po belkach. Zamek główny otaczał dodatkowy, zewnętrzny mur obronny, wydzielający parcham, czyli obszar międzymurza, oraz fosa. Od południowo-zachodniej strony leżało obszerne przedzamcze. Posiadało ono charakter gospodarczy i było opasane oddzielnymi umocnieniami. Znajdowały się tam między innymi stajnie, spichlerz i słodownia.

Stan obecny

    Do czasów współczesnych zachowało się skrzydło południowe zamku, czyli główny dom mieszkalny oraz częściowo skrzydło zachodnie i przyziemia pozostałych elementów zamku górnego. Niestety zamek w Działdowie jest kolejnym w Polsce przykładem, gdzie postanowiono w bezmyślny sposób zniszczyć średniowieczny zabytek. Otóż skrzydło zachodnie i wieżę południowo – zachodnią nadbudowano niedawno nowoczesną, brzydką i oderwaną od kontekstu historycznego zabudową. Zamek nie jest udostępniony do zwiedzania, można jedynie wejść na dziedziniec, który w rzeczywistości jest parkingiem dla urzędników. Gratulacje dla wszystkich odpowiedzialnych za ten stan rzeczy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.