Dąbrówno – zamek i miejskie mury obronne

Historia
   Dąbrówno czyli dawny Gilgenburg, założone zostało przez Zakon Krzyżacki w 1326 roku na przesmyku pomiędzy dwoma jeziorami: Dąbrową Małą i Wielką. Pierwotna nazwa brzmiała Ilienburg i prawdopodobnie wywodziła się od pruskiego słowa ilgis, które oznaczało “długi”. Zapewne nawiązywało to do długich jezior i wąskiego pasma ziemi pomiędzy nimi, na którym ulokowano osadę. Szybki rozwój miasta, leżącego na szlaku handlowym pomiędzy Mazowszem a Bałtykiem, zaowocował około połowy XIV wieku budową murów obronnych. Nie uchroniły one jednak mieszczan przed udanym szturmem wojsk polskich pod dowództwem Władysława Jagiełły w 1410 roku. Zdobyto także drewniany gródek będący siedzibą krzyżackiego wójta. Ku przestrodze innych miasto zostało doszczętnie ograbione i zniszczone.
   Po tych wydarzeniach Krzyżacy wznieśli nowy murowany zamek przylegający do miasta od północy. W wyniku postanowień drugiego pokoju toruńskiego z 1466 roku, Dąbrówno pozostało przy zakonie krzyżackim. Z powodu ciężkiej sytuacji finansowej i niemożności opłacenia żołdu, w 1475 roku zakon oddał zamek i miasto w zastaw rycerzowi Georgowi von Loeben, dowódcy wojsk zaciężnych. Po paru latach, w 1488 roku Georg przekazał go Polakowi Mikołajowi Wilko, a następnie miasto wróciło w ręce zakonu. Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w Dąbrównie utworzono starostwo. Od drugiej połowy XVII wieku urząd ten dzierżyli Finckensteinowie, którzy w XVII stuleciu przebudowali zamek w nowożytną, wygodną rezydencję. Na początku XX wieku budowla była już zaniedbana, a całkowitą destrukcję miastu i zamkowi przyniosła druga wojna światowa.

Architektura

   Miasto założono na terenie wąskiego przesmyku pomiędzy jeziorami Dąbrowa Wielka i Dąbrowa Mała. Uformowało ono w planie czworobok z dłuższymi bokami z grubsza na linii wschód – zachód, w ten sposób, iż obwarowania praktycznie w całości przegrodziły ląd, wymuszając potrzebę przejścia przez miasto o ile nie chciano wymijać sporych jezior. Stanowiły one zarazem rolę fosy, a po przekopaniu dwóch rowów po północnej i południowej stronie Dąbrówna uzyskano także nawodnioną fosę na pozostałych kierunkach. Mur obronny został również wzmocniony basztami – czworobocznymi, otwartymi od strony wewnętrznej i w całości wysuniętymi prze lico przyległych kurtyn.
    Zamek krzyżacki wzniesiono w północnym narożniku miasta, tuż przed fosą przedzielającą przesmyk. Było to proste założenie na planie kwadratu o wymiarach 25 x 25 metrów. Składał się domu mieszkalnego o wymiarach 13,8 x 25,8 i muru obronnego tworzącego mały dziedziniec. Wjazd do zamku prowadził przez ryzalit bramny. Przynajmniej w jednym narożniku (północnym) posiadał wysuniętą, otwartą od strony wewnętrznej basztę, podobną do umieszczonych na niewielkim zamku w Bezławkach. Zamek sprzężono z obwarowaniami miejskimi, a jego wieża bramna stała się wówczas bramą miejską, zwaną Kowalską lub Niemiecką.
   Ufortyfikowane przedzamcze umieszczone było poza murami miejskimi po stronie północnej, nad samym brzegiem jeziora. Po stronie południowej wjazd do miasta zapewniała brama Polska. Funkcje obronne spełniać mógł również kościół parafialny, usytuowany blisko obwarowań miejskich w północno – zachodniej części Dąbrówna.

Stan obecny

    Mury miejskie Dąbrówna zachowały się na dość dużej długości, lecz jedynie do wysokości fundamentów. Najlepiej zachowanym elementem jest tzw. Wieża Dzwonów. Swoją nazwę zawdzięcza przebudowaniu w XVII wieku na kościelną dzwonnicę. Z murowanego zamku wójtowskiego pozostały jedynie relikty fundamentów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Czubiel L., Domagała T., Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur, Olsztyn 1969.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.