Człuchów – zamek krzyżacki

Historia

     Zamek Schlochau przeznaczony na siedzibę krzyżackiego komtura zaczęto wznosić w 1325 roku na wąskim przesmyku pomiędzy dwoma jeziorami. Prace nad budową trwały do 1365 roku, a w ich efekcie Człuchów był jedną z najsilniejszych warowni krzyżackich. Pierwszym komturem, który zamieszkał w zamku był od 1332 roku Gunthere von Snoze. Pomimo iż Człuchów był najbardziej na zachód wysuniętą komturią państwa krzyżackiego, zamek odgrywał bardzo ważna rolę militarną, a zarazem był też wyrazem potęgi państwa.
     W czasie wojen z Zakonem wojska polskie próbowały bezskutecznie zdobyć zamek w 1414 i 1433 roku. W rękach krzyżackich pozostał do Wojny trzynastoletniej, gdy opanowały go w 1454 roku wojska królewskie. Odtąd aż do 1772 roku był siedzibą starostwa. Jeszcze w 1454 roku roku Krzyżacy próbowali bezskutecznie odbić zamek, a następnie w roku 1455 i 1456, jednak załoga polska odparła ataki. Kolejne nieudane próby zdobycia zamku przeprowadzono w 1520 w czasie wojny pruskiej i w 1563 roku, kiedy zamek zaatakowały wspierające Krzyżaków wojska Dytrycha Schoenberga.
   Warownia częściowo zniszczona w czasie wojen szwedzkich, była sukcesywnie rozbierana, m.in. do odbudowy miasta po pożarach w końcu XVIII wieku. Rozbiórkę wstrzymano dopiero w drugiej dekadzie XIX wieku.

Architektura

    Rozplanowanie zamku było typowe dla dużych siedzib komturskich budowanych w pierwszej połowie XIV wieku. W skład założenia wchodził zamek górny i trzy ufortyfikowane oraz oddzielone fosami przedzamcza. Przez dwa z nich, zachodnie i środkowe prowadziła droga do siedziby konwentu. Przedzamcze wschodnie było największe, zajmowało teren o wymiarach 100×150 metrów.
     Zamek górny zbudowano na planie kwadratu o boku 47,5 metra. Składał się z czterech skrzydeł z krużgankami od strony dziedzińca. W narożu północno – zachodnim stanęła potężna, 45 metrowa, oktagonalna wieża główna. Pierwotnie wieńczył ją stromy dach, a wejście do niej znajdowało się na wysokości piątej kondygnacji po przekroczeniu zwodzonego mostku. Na wyższe piętra prowadziły już schody umieszczone w grubości muru wieży. Od wschodu przylegał do niej główny wjazd, poprzedzony szyją, wiodący do mostu zwodzonego. Główne pomieszczenia znajdowały się na piętrze: w skrzydle północnym kaplica, we wschodnim dwie trójprzęsłowe sale, a w zachodnim refektarz. W krótszym skrzydle południowym mogły być izby gościnne oraz przejście do gdaniska, wysuniętego 25 metrów w stronę jeziora. Przyziemie zajmowała kuchnia, arsenał, browar i piec grzewczy. Prawdopodobnie zamek górny pozbawiony był wieżyczek narożnych.

Stan obecny

    Głównym elementem zamku który przetrwał do dziś jest wieża zamku wysokiego. Ponadto zobaczyć można przyziemia, dziedziniec zamkowy i piwnice. Na miejscu skrzydła północnego stoi obecnie XIX-wieczna świątynia ewangelicka. Niestety niedawna rewitalizacja doprowadziła do kolejnego zbrodniczego posunięcia na polskim zabytku. Otóż w wieżę główną wstawiono dwie windy i nowoczesną  klatkę schodową dla leniwych turystów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.