Czerwińsk – klasztor kanoników regularnych

Historia

   Klasztor Kanoników Regularnych ufundowany został z inicjatywy biskupa płockiego Aleksandra z Malonne w 1155 roku. W 1328 roku zabudowania konwentu spłonęły, a nowe zostały wzniesione w stylistyce gotyckiej. W XV wieku znaczenie klasztoru osiągnęło apogeum. W latach 1398-1415 i 1470-1502 był on przebudowywany i powiększany. W 1497 roku opat Rafał wybudował kruchtę, dzwonnicę i mur wokół kościoła. Kolejna przebudowa miała miejsce w latach 1524-1538 z inicjatywy opata Jakuba Kuli, który dodał sklepienie kościoła, wcześniej zwieńczonego drewnianym stropem.
   Król Władysław Jagiełło, który w lipcu 1410 roku przeprawiał się w tym miejscu przez Wisłę w drodze na Grunwald, modlił się w Czerwińsku o powodzenie wyprawy wojennej. W następnych latach opactwo było świadkiem wielu ważnych wydarzeń politycznych, tu ustanowiono m.in. Przywilej Czerwiński dający rycerstwu nietykalność majątkową bez wyroku sądowego.
   Całkowita zmiana wyglądu wnętrza świątyni oraz zabudowań klasztornych nastąpiła w XVII wieku w stylistyce barokowej. Kolejne zmiany przyniósł XX wiek. Były to prace konserwatorskie pod kierunkiem Stefana Szyllera, które przywróciły dawną świetność świątyni – odkryto romańskie freski, wyremontowano wieże i elewacje kościoła. Po skończeniu renowacji, w 1923 roku do Czerwińska wprowadzili się salezjanie, którzy opiekują się tym miejscem do dzisiaj. Dopiero w latach 1959-1970 ukończono odbudowę skrzydła zachodniego klasztoru.

Architektura

   Kościół zbudowany został z granitowych kwadr oraz elementów dekoracyjnych wykonanych z piaskowca. Pierwotnie był bazyliką trójnawową o pięciu przęsłach. Wschodnie zakończenie stanowiły apsydy w każdej z naw, natomiast partię zachodnią stanowiła para czworobocznych wież z biforalnymi oknami. Korpus nawowy nakryty był stropem lub otwartą więźbą dachową. Główne wejście usytuowano po stronie zachodniej, gdzie znalazł się portal romański pochodzący z pierwszej połowy XII wieku. Jego autor związany był najpewniej z włoskim warsztatem mistrza Wilhelma z Modeny. Na kapitelach jego kolumn przedstawiono siłaczy zmagających się z symetrycznie ustawionymi potworami oraz demoniczne maski, z których ust wyrastają wici oplatające powierzchnię kapitela.
   Pierwszą zmianą jaką wprowadzono w romańskiej budowli było wniesienie w XIII wieku po stronie południowej, przy prezbiterium prostokątnej zakrystii. Zburzono wówczas apsydę południowej nawy, którą zastąpiono prostą ścianą z dużej cegły, na której od strony wewnętrznej wykonano późnoromańskie malowidło z historii zbawienia. W XIV wieku wzmocniono delikatne łuki transeptu przez ich pogrubienie solidnymi ceglanymi arkadami. W trakcie XV-wiecznych prac zamurowano całkowicie arkady transeptu, umieszczając w grubości tych ścian wewnętrzne schody na lektorium. Rezygnując z transeptu uzyskano długie, jednoprzestrzenne prezbiterium zamknięte apsydą. Oddzielono też ścianą na wysokości arkady tęczowej wschodnią część nawy północnej, uzyskując wydzielone pomieszczenie kaplicy. Na jej południowej ścianie zachowało się późnogotyckie malowidło figuralne. Przed fasadą zachodnią kościoła zbudowano obszerną kruchtę, czy też raczej narteks z bogatym szczytem schodkowo – sterczynowym z 1497 roku o niespotykanej na Mazowszu dekoracji w formie prostokątnych blend i trójkątnych szczycików. W tym samym okresie wybudowano również po prawej stronie dziedzińca przed kościołem niską dzwonnicę z bramą w przyziemiu, ozdobioną analogicznymi szczytami jak na narteksie.
   Zabudowania klasztorne, przylegające do świątyni od południa, pochodzą z XV-XVI wieku, niestety przebudowane zostały w wieku XVII-tym. Składają się z trzech skrzydeł otaczających wewnętrzny wirydarz. Najstarsza, południowa część z lat 1398-1415 jest budynkiem ceglanym, piętrowym, prostokątnym w planie. Na parterze zachowały się freski z XVI wieku i sklepienie gwiaździste z przełomu XV i XVI stulecia. Skrzydło zachodnie z XIV i XV wieku zostało odbudowane na pierwotnych piwnicach z częściowym wykorzystaniem murów pierwszego piętra. Skrzydło wschodnie jest budowlą już nowożytną. Z XV wieku pochodzą także plebania i dzwonnica (tzw. Brama Opata Kuli).

Stan obecny

   Klasztor w Czerwińsku nad Wisłą pomimo pełnienia obecnie funkcji liturgicznych i klasztornych otwarty jest dla zwiedzających. Średniowieczne, elementy znajdziemy głównie w zewnętrznym i wewnętrznym, romańskim wyglądzie kościoła klasztornego, a także w gotyckiej dzwonnicy zwanej Bramą Opata Kuli. Wielką atrakcją romańską we wnętrzu kościoła klasztornego są freski z XIII wieku. Jest to największy zespół malowideł romańskich w Polsce. Obok fresków romańskich znajdziemy także gotyckie, pochodzące z XV wieku. Cennym zabytkiem jest również portal romański znajdujący się w kruchcie. Z czasu gotyckiej przebudowy pochodzą szczyty zachodnie kruchty, żebrowe sklepienie apsydy, gwiaździste sklepienie refektarza, liczne detale kamienne (nadproża, ościeża) oraz portal kapitularza z 1527 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.