Czerwińsk – klasztor kanoników regularnych

Historia

   Dawny klasztor Kanoników regularnych powstał z inicjatywy biskupa płockiego Aleksandra z Malonne w 1155 roku. Kościół choć we właściwej swej bryle pochodzi z drugiej ćwierci XII wieku i posiada też wiele elementów z wieków późniejszych, to jednak uznawany jest za bardzo cenny zabytek architektury romańskiej. W XV wieku znaczenie klasztoru osiągnęło apogeum. Król Władysław Jagiełło, który w lipcu 1410 roku przeprawiał się w tym miejscu przez Wisłę w drodze na Grunwald, modlił się w Czerwińsku o powodzenie wyprawy wojennej. W następnych latach opactwo było świadkiem wielu ważnych wydarzeń politycznych, tu ustanowiono m.in. Przywilej Czerwiński dający rycerstwu nietykalność majątkową bez wyroku sądowego. Rosnące znaczenie kościoła spowodowało konieczność jego rozbudowy. Pierwszej z nich podjął się w 1497 roku opat Rafał, który wybudował kruchtę, dzwonnicę i mur wokół kościoła. Kolejna przebudowa miała miejsce po 40 latach. Opat Jakub Kula dodał sklepienie kościoła, wcześniej zwieńczonego drewnianym stropem.
   Całkowita zmiana wyglądu wnętrza świątyni oraz zabudowań klasztornych przyszła wraz z barokiem w XVII wieku. Kolejne zmiany przyniósł XX wiek. Były to prace konserwatorskie pod kierunkiem Stefana Szyllera, które przywróciły dawną świetność świątyni – odkryto romańskie freski, wyremontowano wieże i elewacje kościoła. Po skończeniu renowacji, w 1923 roku do Czerwińska wprowadzili się salezjanie, którzy opiekują się tym miejscem do dzisiaj.

Architektura

   Kościół zbudowany został z granitowych kwadr oraz elementów dekoracyjnych wykonanych z piaskowca. Pierwotnie był bazyliką trójnawową o pięciu przęsłach. Wschodnie zakończenie stanowiły apsydy w każdej z naw. Partię zachodnią stanowi para wież z biforalnymi oknami. Część międzywieżowa wznosi się ponad dach nawy głównej, w dolnej zaś umieszczono obszerną kruchtę. Wieńczy ją gotycki szczyt schodkowo – sterczynowy z 1497 roku. Korpus nawowy nakryty był stropem lub otwartą więźbą dachową.
   Wielką atrakcją romańską we wnętrzu, są freski z XIII wieku. Jest to największy zespół malowideł romańskich w Polsce. Obok fresków romańskich znajdziemy także gotyckie, pochodzące z XV wieku. Cennym zabytkiem jest również portal romański znajdujący się w kruchcie. Pochodzi on z pierwszej połowy XII wieku, jego autor związany był najpewniej z włoskim warsztatem mistrza Wiligelma z Modeny. Na kapitelach jego kolumn przedstawiono siłaczy zmagających się z symetrycznie ustawionymi potworami oraz demoniczne maski, z których ust wyrastają wici oplatające powierzchnię kapitela.
   Zabudowania klasztorne, przylegające do świątyni od południa, pochodzą z XV-XVI wieku, niestety przebudowane zostały w wieku XVII-tym. Składają się z trzech skrzydeł otaczających wewnętrzny wirydarz. Najstarsza, południowa część z lat 1398-1415 jest budynkiem ceglanym, piętrowym, prostokątnym w planie. Na parterze zachowały się freski z XVI wieku i sklepienie gwiaździste z przełomu XV i XVI stulecia. Skrzydło zachodnie z XIV i XV wieku zostało odbudowane na pierwotnych piwnicach z częściowym wykorzystaniem murów pierwszego piętra. Skrzydło wschodnie jest budowlą już nowożytną. Z XV wieku pochodzą także plebania i dzwonnica (tzw. Brama Opata Kuli).

Stan obecny

   Klasztor w Czerwińsku nad Wisłą pomimo pełnienia obecnie funkcji liturgicznych i klasztornych otwarty jest dla zwiedzających. Średniowieczne, romańskie elementy znajdziemy głównie w zewnętrznym wyglądzie kościoła klasztornego, a także w gotyckiej Bramie Opata Kuli.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.