Historia
Pierwsza wzmianka pisemna o obronno-mieszkalnej siedzibie w pobliżu wsi Cieszów odnotowana została pod rokiem 1242 („Cziskenberg”), lecz na późniejszym falsyfikacie. Murowany zamek Cisy (niem. Zeiskenburg, Zeisburg) wzniesiony został prawdopodobnie pod koniec XIII wieku z inicjatywy księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I, lub ewentualnie w pierwszych dekadach XIV wieku z fundacji księcia Bernarda. Pierwsza bezsporna wzmianka o zamku w przekazach pisemnych odnotowana została w 1327 roku, w początkach rządów syna Bernarda, Bolka II Małego, który w Cisach („Zcyskberg”) wystawił dokument. W akcie tym pojawił się miedzy innymi Ruprecht Unwogel z rodu Bolzów, wcześniej sędzia dworu świdnickiego, który na dokumentach z lat 1341-1343 odnotowywany był jako Ruprecht von Czeisberg lub Czeysikperg.
W 1355 roku Bolko II zajął Cisy wraz z kilkoma innymi warowniami w ramach akcji zbrojnej, skierowanej przeciwko zbuntowanym feudałom z górskich rejonów księstwa. Nie pozostawiono informacji, na kim książę zdobył zamek, jednak już od 1357 roku wzmiankowany był Mikołaj (Nickel) z rodu Bolzów, piszący się „de Cyskberg”, prawdopodobnie syn Ruprchta Unwogla. Pełnił on urzędy na dworze Bolka II, ale jeszcze większą karierę zrobił u boku księżnej Agnieszki, już po śmierci księcia, gdy stał się niemal stałym świadkiem dokumentów księstwa świdnickiego i jaworskiego. Uzyskał tytuł ochmistrza dworu świdnickiego, a także okresowo w latach 1369-1377 burgrabiego zamków w Strzegomiu, Wleniu i Świerzawie. W Cisach coraz częściej, zwłaszcza od lat 80-tych XIV wieku, gościł dwór świdnicki wraz z księżną Agnieszką. Na zamek zwożone były też w 1387 roku towary, zrabowane w trakcie zatargu między mieszczanami świdnickimi a dworem świdnickim, w który Mikołaj von Zeiskberg był mocno zaangażowany. Przypuszczalnie Cisy były już wówczas własnością prywatną, na skutek długiego zasiedzenia użytkowników lenna.
Na początku XV wieku zamek dzierżyli synowie i wnukowie zmarłego przed 1406 rokiem Mikołaja. Po śmierci protektorki, księżnej Agnieszki, wpadli oni w poważne kłopoty finansowe, opiewające na kwotę 600 grzywien groszy praskich. Jeden z Zettritzów, Henryk, spłacił dług ojca zaciągając pożyczkę u krewnego, Sandera Bolza von Grunau, co zabezpieczył między innymi na zamku Cisy i przyległościach. W 1408 roku wykupił część dóbr będącą w posiadaniu bratanka, a następnie sprzedał wraz z zamkiem Sanderowi. Sander Bolz von Grunau posiadał zamek do śmierci w 1425 roku, zaś jego syn związany był z Cisami co najmniej do 1427 roku. Już w 1429 roku nowym właścicielem miał być niejaki Ullrich Seydlitz. W międzyczasie, według niepotwierdzonej tradycji, zamek miał zostać zniszczony w trakcie wojen husyckich.
W 1450 roku Cisy należały do braci Christofa i Hansa Borsnitz, którzy wówczas na wypadek bezpotomnej śmierci cały majątek, czyli zamek, wieś Święc i miasteczko Dobromierz, przepisali podstaroście świdnickiemu Dyprandowi Reibnitzowi. Jako kolejni właściciele zamku odnotowani zostali Georg i Hans Czettritz, według tradycji dzierżący go od 1466 roku. Wtedy też zamek miał zostać zdobyty, być może przez wojska stronników czeskiego króla Jerzego z Podiebradów, w trakcie walk ze zwolennikami Macieja Krowina. Jeśli do zdobycia zamku rzeczywiście doszło, to w późnych latach XV wieku Cisy odbudowano, a nawet powiększono o drugie przedzamcze. Mogło to być skutkiem silnego zaangażowania Czettritzów w wojnę o sukcesję śląską po stronie Jagiellonów. Być może już w XVI wieku do podzamcza dobudowano kolistą basteję broniącą mostu.
Podczas wojny trzydziestoletniej zamek miał według wątpliwych i niepotwierdzonych przekazów zostać w 1634 roku spalony przez Szwedów. Cisy w okresie wczesnonowożytnym nadal posiadała rodzina Czettritzów, która użytkowała zamek w ograniczonym zakresie i nie dokonywała jego większych przekształceń. Pod koniec XVIII stulecia podupadła budowla zaczęła służyć jako źródło materiału budowlanego, pozyskiwanego celem wzniesienia pałacu w sąsiedniej wsi Struga. Ostatecznie Cisy opuszczono około 1800 roku, co doprowadziło zamek do całkowitej ruiny. Pierwsze prace remontowo – rekonstrukcyjne podjęto w 1937 roku. Kolejna renowacja zabytku miała miejsce w latach 60-tych XX wieku.
Architektura
Zamek zbudowany został na wzgórzu w dolinie niewielkiej rzeki Czyżynki, po południowej stronie jej koryta, a po wschodniej stronie miejsca w którym wpadał do niej od południowego – zachodu mniejszy strumień. U schyłku średniowiecza całe założenie zajmowało rozległy teren długości około 250 metrów, składając się z zachodniego podzamcza tylnego i wschodniego przedzamcza frontowego, rozdzielanych przez rdzeń zamku górnego, który był z pewnością najstarszą częścią budowli. Naturalne stoki wzniesienia zabezpieczały Cisy od północnego – wschodu, północy, zachodu i południowego – zachodu, natomiast z pozostałych kierunków utworzono suchą fosę oraz ziemny wał, najszersze od strony południowo – wschodniej, skąd prowadziła droga dojazdowa do zamku. Fosa na zachodzie łagodnie łączyła się z naturalnym jarem dochodzącym do doliny strumienia, który po przegrodzeniu wałem i spiętrzeniu wody utworzył staw.
Zamek górny wzniesiony został z miejscowego piaskowca, na planie trapezowatego czworoboku o wymiarach 22 x 28 metrów. Mur obronny podpierały w trzech narożach przypory. W czwartym, południowo – wschodnim narożu umieszczono niższą przyporę, czy też ostrogę, gdyż ten odcinek muru poprowadzono pod skosem, a także wzmocniono cylindryczną wieżą o średnicy 10 metrów i grubości murów wynoszącej 4 metry, częściowo wychodzącą poza lico obwodu obronnego. Wejście do wieży – bergfriedu znajdowało się na wysokości pierwszego piętra. Bramę umieszczono po przeciwnej stronie, w niewielkiej wieży tworzącej ryzalit na osi zachodniej kurtyny. Dom mieszkalny o wymiarach 9,5 x 19 metrów wypełniał północno – zachodnią część dziedzińca. Miał przynajmniej trzy kondygnacje. W przyziemiu mieściło się lekko zagłębione w podłoże pomieszczenie o wymiarach 3,5-4 x 8 metrów, zwieńczone sklepieniem kolebkowym, do którego prowadziła pochylnia z dziedzińca. Wysoki parter podzielony był na dwa pomieszczenia, oba przykryte drewnianym stropem, podobnie jak pierwsze piętro budynku. Znajdujące się tam pomieszczenia mieszkalne mógł ogrzewać ciepłym powietrzem umieszczony niżej piec typu hypokaustum, ponadto jedną z izb ogrzewał piec kaflowy. Piętro domu zaopatrzono w wykusz latryny, nadwieszony na ścianie północnej. Niewielkie pomieszczenie, zapewne o gospodarczym przeznaczeniu, znajdowało się w narożniku dziedzińca zamku przy wieży cylindrycznej.
Od około drugiej połowy XIV wieku rdzeń zamku otaczał mur zewnętrzny, powielający obrys głównego muru obronnego. Z trzech stron tworzył on wąski parcham, a na zachodzie nieco szerszy dziedzińczyk. W jego narożniku umieszczono bramę wjazdową na przedzamcze północno – zachodnie o nerkowatym w planie kształcie wielkości około 20 x 40 metrów. Podzamcze to zakończone było na skalnym podłożu obłym i wydłużonym zamknięciem, w obrębie którego znajdowała się cylindryczna wieża o średnicy około 9 metrów i grubości murów 1,8 metra. Jej dolne partie wzniesiono z kamienia przynajmniej do korony muru obwodowego, natomiast wyższe w konstrukcji ryglowej z użyciem cegieł i szachulca. Wejście do wieży znajdowało się na poziomie dziedzińca, ale było zabezpieczone zasuwą rygla. Dziedziniec podzamcza mieścił także zbiornik na wodę oraz przyległy do niego od południa budynek oparty u mur obronny, prawdopodobnie mieszczący kuchnię. Jego parter przykryto stropem, a w ścianie umieszczono odpływ na nieczystości, skierowany poza obręb zamku. Ponadto na południu, w obszarze rowu dawnej fosy, wzniesiono budynek w konstrukcji murowano-szachulcowej, o wymiarach 15 x 8 metrów, z kamiennym przyziemiem krytym stropem i dostępnym przez ostrołuczny portal o szerokości 1,4 metra. W okresie późnego średniowiecza budynek ten został rozebrany, a na jego miejscu wzniesiono mur obronny zamykający parcham zamku górnego od północy. Nowy mur zaopatrzono w trzy szczeliny strzeleckie oraz ryglowaną furtę przy zachodnim krańcu.
W drugiej połowie XV wieku zamek powiększono po stronie południowo – wschodniej o drugie podzamcze o wielkości około 26 x 40 metrów. Komunikowało się ono z zamkiem górnym przez bramę w południowo – wschodnim narożniku muru parchamu, u stóp wieży głównej. Ponadto na podzamczu znajdowała się mniejsza furta, zapewniająca komunikację z nadrzeczną skarpą, gdzie zapewne wiodła ścieżka do Czyżynki. Kolejna furta zlokalizowana była po przeciwnej południowo – zachodniej stronie, gdzie otwierała się na fosę. Przez dziedziniec podzamcza wschodniego biegła droga do zewnętrznej bramy, flankowanej półkolistą basteją lub niską wieżą o średnicy 8 metrów, umieszczoną w czołowej części obwarowań podzamcza. W toku kolejnej rozbudowy zewnętrzną bramę poprzedzono trapezowatą szyją przedbramia o wymiarach 5 x 18-25 metrów i mostem na fosie. Zabudowa dolnego podzamcza przystawiona była do muru obronnego.
Stan obecny
Obecnie zamek jest kamienną ruiną, w obrębie której zachowany został masyw zamku górnego wraz z wieżą główną i pozostałościami budynku mieszkalnego oraz relikty przedzamcza południowo – wschodniego i północno – zachodniego. Fragmenty budowli, zwłaszcza przedbramie wiodące na podzamcze, są dość swobodną rekonstrukcją z lat 30-tych XX wieku. Nowożytne przemurowania widoczne są także na południowej ścianie budynku mieszkalnego i w sklepieniu bramy zamku górnego. Z powodu trudnej trasy dojazdowej, dostępnej jedynie pieszo wiejską drogą, zabytek omijany jest przez większość turystów, mimo że znajduje się w niedużej odległości od zamku Książ.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.