Ciechanów – zamek książąt mazowieckich

Historia

    Zamek powstał na surowym korzeniu zapewne w latach 20-tych XV wieku, gdyż w 1429 roku mistrz Niklos przedstawił księciu mazowieckiemu Januszowi I rachunki budowlane. Po pożarze w 1467 roku prowadzono rozbudowę zamku, m.in. podwyższono mury wież. Po inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku, zamek przejęty został przez królową Bonę i po 1539 roku przebudowany. Od przełomu XVI i XVII wieku rezydencja zaczęła tracić na znaczeniu, szczególnie po spaleniu przez Szwedów w okresie “potopu”. Użytkowany był do końca XVIII wieku przez starostów, jako siedziba sądu i archiwum. Po upadku Rzeczpospolitej w 1795 roku Prusacy rozebrali pałac książęcy stojący przy północnej kurtynie murów.

Architektura

    Badania zamku wyróżniły trzy fazy rozwoju założenia. W pierwszej, z inicjatywy Janusza I, powstało regularne założenie o kształcie czworoboku o wymiarach 48×57 metrów, składające się z murów obwodowych, dwóch wież narożnych i Domu Wielkiego (Dużego) czyli pałacu książęcego. Był to budynek dwukondygnacyjny  z czterema pomieszczeniami na każdym piętrze. W drugiej połowie XV wieku podwyższono mury obwodowe i cylindryczne wieże oraz dobudowano piętro pałacu. W trzeciej fazie, prawdopodobnie na początku XVI wieku, zlikwidowano starą bramę od południa, a przebito nową w kurtynie zachodniej. Poprzedzono ją przedbramiem i drewnianym mostem. Po raz kolejny nadbudowano wieże i przystosowano je do użycia broni palnej. Podwyższono także Dom Wielki, a do kurtyny południowej dostawiono ciąg murowanych budynków tzw. Dom Mały, w którym umieszczono zaplecze gospodarcze, między innymi kuchnię zamkową.

     Dzięki nowożytnym lustracjom wiadomo jaki był układ Domu Dużego. Do jego elewacji od strony dziedzińca dostawiona była wieża z otwartą, gotycką loggią do której prowadziły boczne schody z poziomu dziedzińca. Z loggii wejście wiodło na wysokim parterze do wielkiej sieni z piecem (sali sądowej). Po wschodniej stronie była izba biesiadna z piecem i z dodatkowym wejściem dla służby w murze elewacji od dziedzińca. W ścianie zachodniej sieni znajdowało się przejście do komnaty będącej zapewne pierwotnie sypialnią książęcą, a później pomieszczeniem wykorzystywanym jako spiżarnia. Od frontu wieży, było wejście z murowanymi schodami w dół, do pierwotnego parteru (później płytkiej piwnicy), do sali przykrytej gotyckim sklepieniem wspartym na dwóch środkowych słupach. Sala ta wraz ze wschodnią, sąsiednią, po ulokowaniu zaplecza gospodarczego w Domu Małym, mogła służyć drużynie rycerskiej księcia. Pierwotne piwnice wyposażone były w drewniane podłogi. Sala zachodnia piwnic po zlikwidowanym połączeniu z sienią, była dostępną tylko z komnaty książęcej. Mogła służyć do przechowywania win. Na trzeciej kondygnacji wieży mieściła się kaplica św. Stanisława, dostępna z górnej wielkiej sieni (określanej też jako sala malowana). Z niej w ścianie zachodniej było przejście do sypialni książęcej wyposażonej w wykusz ustępowy i piec, dalej komora, skarbiec książęcy i schody w murze zachodnim doprowadzające do mieszkania w Kurzej Nodze (wykuszu) oraz przejście drewnianymi schodami do komnat mieszkalnych na poddaszu, wyposażonych w piec i murowany kominek. Za ścianą wschodnią sali malowanej przejście wiodło poprzez pomieszczenie z aneksem do ogrzewanej piecem izby, pierwotnie mieszkalnej, a wtórnie użytkowanej jako arsenał z małą prochownią. Przejście schodami w grubości muru prowadziło z niego na ganek obronny kurtyny wschodniej. Wszystkie pomieszczenia Domu Dużego kryte były drewnianymi stropami.

Stan obecny

    Zamek w Ciechanowie jest jednym z najlepiej zachowanych polskich, gotyckich zamków ceglanych. Tym smutniejszy jest fakt, iż od 2013 roku został oszpecony przez wstawienie na zamkowym dziedzińcu nowoczesnej budowli ze szkła i betonu, która unicestwiła w zasadzie wnętrze zamku. “Podziękować” możemy za to Muzeum Szlachty Mazowieckiej i miejscowym notablom, którzy swymi małomiasteczkowymi zachciankami zniszczyli polskie dziedzictwo kulturowe. Pozostaje żywić nadzieje, iż w przyszłości zmieni się zarządca zamku, który doprowadzi do usunięcia szkaradnego pawilonu. Puki co, polecam podziwianie zamku jedynie z zewnątrz.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Lewicka L.M., Konserwatorski problem rewaloryzacji zamku w Ciechanowie.