Ciechanów – zamek książąt mazowieckich

Historia

   Zamek powstał na surowym korzeniu zapewne w latach 20-tych XV wieku, gdyż w 1429 roku mistrz Niklos przedstawił księciu mazowieckiemu Januszowi I rachunki budowlane. Po pożarze w 1467 roku prowadzono rozbudowę zamku, m.in. podwyższono mury wież. Po inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku, zamek przejęty został przez królową Bonę i po 1539 roku przebudowany. Od przełomu XVI i XVII wieku rezydencja zaczęła tracić na znaczeniu, szczególnie po spaleniu przez Szwedów w okresie “potopu”. Użytkowany był do końca XVIII wieku przez starostów, jako siedziba sądu i archiwum. Po upadku Rzeczpospolitej w 1795 roku Prusacy rozebrali pałac książęcy stojący przy północnej kurtynie murów.

Architektura

   Zamek usytuowano na terenie łąk zalewowych i mokradeł w jednym z zakoli rzeki Łydyni, która otaczała go od strony północnej, wschodniej i południowej. Aby zabezpieczenie było w pełni skuteczne przekopano dodatkowo fosę od strony zachodniej, a naturalne koryto pogłębiono i umocniono faszyną. Jako iż teren był grząski budowniczowie musieli stworzyć z konarów, gałęzi, żwiru i odłamków cegieł niskie wywyższenie terenu, na którym posadowiono fundamenty zamku. Do ich wykonania użyto granitowych głazów narzutowych, ponad którymi resztę konstrukcji wzniesiono z cegieł.
   Badania zamku wyróżniły trzy fazy rozwoju założenia. W pierwszej, z inicjatywy Janusza I, powstało regularne założenie o kształcie czworoboku o wymiarach 48×57 metrów, składające się z murów obwodowych, dwóch cylindrycznych wież narożnych i Domu Wielkiego (Curia Maior) czyli pałacu książęcego o wymiarach 48×10 metrów. W nim koncentrowało się życie mieszkańców, tam znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjne, mieszkalne, gospodarcze oraz kaplica. Budynek początkowo był jednokondygnacyjny, z trzema pomieszczeniami i pokryty dwuspadowym, stromym dachem. Wieże narożne wystawały poza obwód murów i początkowo miały wysokość im równą, czyli około 5 metrów. W wieży południowo – wschodniej dolną kondygnację przeznaczono na więzienie, a w górnych mieściła się sala sądowa. Pierwotna brama została przepruta po stronie południowej, wychodzącej na miasto. Przejście przez ostrołukowy portal umożliwiał drewniany, łatwy do zdemontowania w razie niebezpieczeństwa, most. Natomiast od zachodu umieszczono mniejszą furtę pomocniczą.
   W połowie XV wieku w związku ze spiętrzeniem wód Sony i Łydyni dla potrzeb młynarskich i rybackich poziom wód gruntowych się podniósł i podłoże zaczęło przemakać. Z tego powodu postanowiono podnieść poziom pierwotnego dziedzińca o około 1,5 metra (nawożąc na niego glinę), a w konsekwencji podwyższono także mury obwodowe i cylindryczne wieże oraz dobudowano piętro pałacu. Po podwyższeniu mury oraz wieże uzyskały około 10 metrów wysokości i ponownie zostały zwieńczone krenelażem.
   W trzeciej fazie, prawdopodobnie na przełomie XV i XVI wieku postanowiono ponownie podnieść obronność zamku. W tym celu po raz kolejny nadbudowano wieże i przystosowano je do użycia broni palnej (poprzez przebicie kluczowych otworów strzelczych) oraz zlikwidowano starą bramę od południa, a przebito nową w kurtynie zachodniej. Nowy wjazd poprzedzono przedbramiem i drewnianym mostem.  Podwyższono także Dom Wielki, a do kurtyny południowej dostawiono ciąg murowanych budynków tzw. Dom Mały, w którym umieszczono zaplecze gospodarcze, między innymi kuchnię zamkową. Przed 1536 rokiem wybrukowano dziedziniec zamkowy.

   Dzięki nowożytnym lustracjom wiadomo jaki był układ Domu Dużego. Do jego elewacji od strony dziedzińca dostawiona była wieża z otwartą, gotycką loggią do której prowadziły boczne schody z poziomu dziedzińca. Z loggii wejście wiodło na wysokim parterze (środkowej kondygnacji) do wielkiej sieni z piecem (sali sądowej). Po wschodniej stronie była izba biesiadna z piecem i z dodatkowym wejściem dla służby w murze elewacji od dziedzińca. W ścianie zachodniej sieni znajdowało się przejście do komnaty będącej zapewne pierwotnie sypialnią książęcą, a później pomieszczeniem wykorzystywanym jako spiżarnia.
   Od frontu wieży, znajdowało się wejście z murowanymi schodami w dół, do pierwotnego parteru (później płytkiej piwnicy, najniższej kondygnacji), do sali przykrytej gotyckim sklepieniem wspartym na dwóch środkowych słupach. Sala ta wraz ze wschodnią, sąsiednią, po ulokowaniu zaplecza gospodarczego w Domu Małym, mogła służyć drużynie rycerskiej księcia. Pierwotne piwnice wyposażone były w drewniane podłogi i w całości zwieńczone sklepieniami krzyżowo – żebrowymi (być może nie zrealizowanymi w bocznych pomieszczeniach z pojedynczymi, środkowymi filarami). Ściany wewnątrz pomieszczeń artykułowane były wnękami zgodnie z osiami przęseł sklepiennych. Sala zachodnia piwnic po zlikwidowanym połączeniu z sienią, była dostępną tylko z komnaty książęcej. Mogła służyć do przechowywania win.
   Na trzeciej kondygnacji wieży mieściła się kaplica św. Stanisława, dostępna ze środkowej górnej wielkiej sieni (określanej też jako sala malowana). Z niej w ścianie zachodniej było przejście do sypialni książęcej wyposażonej w wykusz ustępowy i piec, dalej komora, skarbiec książęcy i schody w murze zachodnim doprowadzające do mieszkania w Kurzej Nodze (wykuszu) oraz przejście drewnianymi schodami do komnat mieszkalnych na poddaszu, wyposażonych w piec i murowany kominek. Za ścianą wschodnią sali malowanej przejście wiodło poprzez pomieszczenie z aneksem do ogrzewanej piecem izby, pierwotnie mieszkalnej, a wtórnie użytkowanej jako arsenał z małą prochownią. Przejście schodami w grubości muru prowadziło z niego na ganek obronny kurtyny wschodniej. Wszystkie pomieszczenia środkowej i górnej murowanej kondygnacji Domu Dużego kryte były drewnianymi stropami. Ze względów obronnych duże okna reprezentacyjnych komnat znajdować się musiały jedynie w niezachowanej elewacji od strony dziedzińca.

Stan obecny

   Zamek w Ciechanowie jest jednym z najlepiej zachowanych polskich, gotyckich zamków ceglanych. Tym smutniejszy jest fakt, iż od 2013 roku został oszpecony przez wstawienie na zamkowym dziedzińcu nowoczesnej budowli ze szkła i betonu, która unicestwiła w zasadzie wnętrze zamku. “Podziękować” możemy za to Muzeum Szlachty Mazowieckiej i miejscowym notablom, którzy swymi małomiasteczkowymi zachciankami zniszczyli polskie dziedzictwo kulturowe. Pozostaje żywić nadzieje, iż w przyszłości zmieni się zarządca zamku, który doprowadzi do usunięcia szkaradnego pawilonu. Puki co, polecam podziwianie zamku jedynie z zewnątrz.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Lewicka L.M., Konserwatorski problem rewaloryzacji zamku w Ciechanowie.
Wołosz A., Zamek w Ciechanowie, Ciechanów 1991.