Chełmno – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie wybudowany został w latach 1280-1320, prawdopodobnie na miejscu starszej, drewnianej jeszcze świątyni, gdyż już w 1233 roku dokument przeznaczał uposażenie dla chełmińskiego proboszcza. Być może początek budowy wiązać można z proboszczem Gerardem, wzmiankowanym dwukrotnie w 1275 roku jako “plebanus in Novo Culmine”.
   Chełmiński kościół parafialny w przeciwieństwie do wielu innych budowli sakralnych powstał dość szybko, a w trakcie budowy dokonano tylko niewielkich korekt w stosunku do pierwotnego zamierzenia (rezygnacja z dwóch czworobocznych wież na styku prezbiterium i korpusu nawowego, analogicznych do katedry w Chełmży). W pierwszej fazie do wczesnych lat 90-tych XIII wieku wzniesiono prezbiterium, które zasklepiono na przełomie XIII i XIV wieku. W drugim etapie, od końca XIII stulecia do pierwszego dziesięciolecia XIV wieku, ukończono budowę korpusu nawowego, z nawą główną nieco wyższą od naw bocznych oraz wzniesiono mury obwodowe masywu zachodniego. Następnie w drugim dziesięcioleciu XIV wieku, a najpóźniej przed 1333 rokiem podwyższono nawy boczne do wysokości nawy głównej i ukończono wieżę północno – zachodnią. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną, natomiast górną część północnej nadbudowano w okresie późnogotyckim, po pożarze z 1501 roku.
   W okresie nowożytnym nie dokonano większych przekształceń, które by zakłóciły gotycki charakter świątyni i wrażenie stylistycznej jednolitości. Jedynie w 1560 roku dobudowano kaplicę Matki Boskiej, a w końcu XVII wieku kaplicę Bożego Ciała (obie na miejscu niezrealizowanych wież przy prezbiterium) oraz w XVIII wieku kruchtę południową.
   W 1519 roku przy kościele utworzono kolegiatę. W latach 1659-1660 budowlę odnowiono, co być może wiązało się z jakimiś uszkodzeniami z okresu wojny ze Szwecją. Od 1676 roku kościół znajdował się pod zarządem księży misjonarzy, którzy wprowadzili wiele nowożytnych elementów do wystroju wnętrza. W 1843 i 1844 roku farę odnowiono, lecz dopiero w końcu XIX wieku przeprowadzono poważne prace naprawcze nadszarpniętych zębem czasu murów, w szczególności w obrębie najwyższej kondygnacji wieży północnej. W okresie międzywojennym odnowiono wnętrze, pokrywając je malowidłami ściennymi Stanisława Smoguleckiego, przy czym odkryto i zakonserwowano kilka fresków średniowiecznych.

Architektura

   Kościół otrzymał formę trójnawową, pięcioprzęsłową, halową z wydzielonym wąskim, prostokątnym prezbiterium od strony wschodniej i przystawioną do niego od południa zakrystią – trójprzęsłową, zamkniętą wielobocznie. Wejście po stronie północnej poprzedzono w XIV wieku kruchtą, a przy przęśle wschodnim nawy południowej pierwotnie znajdowała się gotycka dobudówka mieszcząca bibliotekę.
   Od strony zachodniej fasadę kościoła ujęto dwoma masywnymi, czworobocznymi wieżami o nierównej wysokości. Najprawdopodobniej południowej wieży nie ukończono z powodu pożaru, zawalenia się oraz z braku pieniędzy na kontynuowanie budowy. W narożnikach umieszczono koliste wieżyczki schodowe, flankujące wraz z ukośnymi przyporami fasadę zachodnią. Było to rzadkie rozwiązanie, spotykane jedynie w katedrze w Strasburgu i Ratyzbonie, podobnie jak dwuwieżowa fasada, nieczęsto spotykana na terenie ceglanego niżu nadbałtyckiego. Na jej zachodniej osi umieszczono wspaniały szczyt z parzystą ilością lizen przechodzących w sterczyny i polem rozczłonkowanym przez trzy wysokie blendy mieszczące pary blend mniejszych i zwieńczone wimpergami. Cechą charakterystyczną zewnętrznej architektury kościoła stało się również pięć przęseł naw bocznych, przykrytych osobnymi, prostopadłymi do osi podłużnej dachami. Każde przęsło zwieńczone zostało osobnym szczytem i przeprute wielkim, ostrołukowym oknem, które przydały elewacji bocznej szczególnej finezji.
   Wejścia do kościoła utworzono w fasadzie zachodniej, w kruchcie północnej i nieco skromniejsze w zakrystii oraz w nawie południowej. Dwa pierwsze portale utworzono z kształtowanej cegły, która umożliwiła silne rozglifienie ościeży z kolumienkami. Ich kapitele ułożono w rzeźbiarskie fryzy utworzone ze sztucznego kamienia, podobnie jak maswerki okienne. Spośród tych ostatnich najwspanialszy wypełnił wielkie okno wschodnie w prezbiterium, operując zestawem ostrołuków, wieloliści i kół.
   Fara była jednym z wielu kościołów parafialnych w Prusach pozostających pod opieką zakonu krzyżackiego. Wiązało się to z budową empor na które składały się potrójne pomieszczenia w masywie zachodnim i empora w północnej wieży przy prezbiterium. Wnętrza te służyły miejscowym władzom zakonnym. Architektonicznym wyrazem patronatu zakonu krzyżackiego nad kościołem był również motyw dwóch smukłych wież, przewidzianych w pierwotnym planie w narożnikach między prezbiterium a wschodnimi ścianami naw bocznych (obecnie na ich miejscu znajdują się nowożytne kaplice). Północna wieża była na planie kwadratu, trójkondygnacyjna i bezpośrednio związana z prezbiterium, z którym komunikowała się poprzez ostrołukowe triforium ujęte w dużą blendę. Wieża południowa prawdopodobnie nie osiągnęła nigdy większej wysokości niż jedna kondygnacja i została przekształcona w gotycką kaplicę.
   Wnętrze kościoła podzielono na trzy nawy o równej wysokości i niemal takiej samej szerokości (8,7 metra w nawie głównej i 7,4 metra w nawach bocznych), potęgujące wrażenie przestronności. Nawy i prezbiterium zamknięte zostały sklepieniami krzyżowo-żebrowymi z podwieszonymi zwornikami o bogatym programie ikonograficznym (można tam dostrzec m.in. przedstawienia strusia, syreny, bazyliszka, smoka, gęsi, orła, głowy błazna, biskupa i starca). Elewacje wewnętrzne prezbiterium otrzymały gładkie ściany, rozczłonkowane jedynie cienkimi służkami na które opadły sklepienia. Zarówno kapitele jak i konsole służek pokryte zostały dekoracją roślinną, rzadziej figuralną (np. zwierzęta, maska z której wyrastają gałęzie).
   Na potężnych filarach międzynawowych utworzono wspaniałą galerię jedenastu apostołów, wykonaną około 1330-1340 roku. Jest to najbardziej monumentalny zespół tego typu w byłych Prusach, zastosowany jeszcze w kościele zamkowym w Malborku i w katedrze w Królewcu, a wzorowany prawdopodobnie na kaplicy przy pałacu królewskim w Paryżu. W Chełmnie po raz pierwszy został umieszczony w nawie, a nie w prezbiterium. Apostołowie trzymają w rękach księgi na których pierwotnie było wypisane credo, czyli wyznanie wiary. Z tego samego czasu pochodzą także malowidła naścienne w prezbiterium oraz malowidło ze św. Krzysztofem w nawie północnej.

Stan obecny

   Kościół parafialny w Chełmnie należy, oprócz kościoła św. Jakuba w Toruniu, do budowli o najwyższej randze artystycznej na terenie historycznej ziemi chełmińskiej. Wzniesiony został przez budowniczych o  wysokim poziomie umiejętności warsztatowych, co uwidocznione zostało przez rygorystyczną symetrię planu, lecz także staranne i bogate opracowanie detalu architektonicznego i rzeźbiarskiego. Wprowadzenie pewnych modyfikacji w toku budowy nie zakłóciło jednolitości kościoła, a halowy korpus oraz prosto zamknięte prezbiterium traktować można jako modelowy wzorzec architektury sakralnej ziemi chełmińskiej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Chrzanowski T., Kornecki M., Chełmno, Warszawa 1991.
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.