Chełmno – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie wybudowany został w latach 1280-1320. W przeciwieństwie do wielu innych budowli sakralnych powstał dość szybko, a w trakcie budowy dokonano tylko niewielkich korekt w stosunku do pierwotnego zamierzenia. Wznoszono go w dwóch fazach. Najpierw do wczesnych lat 90-tych XIII wieku postawiono prezbiterium i północną nawę boczną. W fazie drugiej ukończono budowę całego korpusu nawowego, natomiast najpóźniej przed 1333 rokiem wzniesiono wieżę północno – zachodnią. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną, natomiast górną część północnej nadbudowano w okresie późnogotyckim, po pożarze z 1501 roku.
   W okresie nowożytnym nie dokonano większych przebudów, które by zakłóciły gotycki charakter świątyni i wrażenie stylistycznej jednolitości. Jedynie w 1560 roku dobudowano kaplicę Matki Boskiej, a w końcu XVII wieku kaplicę Bożego Ciała oraz w XVIII wieku kruchtę południową. W końcu XIX wieku przeprowadzono natomiast poważne prace naprawcze, nadszarpniętych zębem czasu murów, w szczególności w obrębie najwyższej kondygnacji wieży północnej.

Architektura

   Świątynia jest trójnawowym, halowym kościołem z wydzielonym wąskim, prostokątnym prezbiterium od strony wschodniej. Od strony zachodniej fasadę kościoła ujęto dwoma masywnymi, czworobocznymi wieżami o nierównej wysokości. Najprawdopodobniej południowej wieży nie ukończono z powodu pożaru, zawalenia się oraz z braku pieniędzy na kontynuowanie budowy. W narożnikach umieszczono koliste wieżyczki schodowe, flankujące wraz z ukośnymi przyporami fasadę zachodnią. Było to rzadkie rozwiązanie, spotykane jedynie w katedrze w Strasburgu i Ratyzbonie, podobnie jak dwuwieżowa fasada, nieczęsto spotykana na terenie ceglanego niżu nadbałtyckiego. Na jej zachodniej osi umieszczono wspaniały szczyt z parzystą ilością lizen przechodzących w sterczyny i polem rozczłonkowanym przez trzy wysokie blendy mieszczące pary blend mniejszych i zwieńczone wimpergami. Cechą charakterystyczną zewnętrznej architektury kościoła jest również pięć przęseł naw bocznych, przykrytych osobnymi, prostopadłymi do osi podłużnej dachami. Każde przęsło zwieńczone jest osobnym szczytem i przeprute wielkim, ostrołukowym oknem, które przydaje elewacji bocznej szczególnej finezji.
   Fara była jednym z wielu kościołów parafialnych w Prusach pozostających pod opieką zakonu krzyżackiego. Wiązało się to z budową empor na które składały się potrójne pomieszczenia w masywie zachodnim i empora w północnej wieży przy prezbiterium. Wnętrza te służyły miejscowym władzom zakonnym. Architektonicznym wyrazem patronatu zakonu krzyżackiego nad kościołem był również motyw dwóch smukłych wież, przewidzianych w pierwotnym planie w narożnikach między prezbiterium a wschodnimi ścianami naw bocznych (obecnie na ich miejscu znajdują się nowożytne kaplice). Północna wieża była na planie kwadratu, trójkondygnacyjna i bezpośrednio związana z prezbiterium, z którym komunikowała się poprzez ostrołukowe triforium ujęte w dużą blendę. Wieża południowa prawdopodobnie nie osiągnęła nigdy większej wysokości niż jedna kondygnacja i została przekształcona w gotycką kaplicę.
   Wnętrze kościoła podzielono na trzy nawy o równej wysokości i niemal takiej samej szerokości (8,7 metra w nawie głównej i 7,4 metra w nawach bocznych), potęgujące wrażenie przestronności. Nawy i prezbiterium zamknięte zostały sklepieniami krzyżowo-żebrowymi z podwieszonymi zwornikami o bogatym programie ikonograficznym. Można tam dostrzec m.in. przedstawienia strusia, syreny, bazyliszka, smoka, gęsi, orła, głowy błazna, biskupa i starca.
   Na potężnych filarach można podziwiać galerię jedenastu apostołów, wykonaną około 1330-1340 roku. Jest to najbardziej monumentalny zespół tego typu w byłych Prusach, zastosowany jeszcze w kościele zamkowym w Malborku i w katedrze w Królewcu, a wzorowany prawdopodobnie na kaplicy przy pałacu królewskim w Paryżu. W Chełmnie po raz pierwszy został umieszczony w nawie, a nie w prezbiterium. Apostołowie trzymają w rękach księgi na których pierwotnie było wypisane credo, czyli wyznanie wiary. Z tego samego czasu pochodzą także malowidła naścienne w prezbiterium oraz malowidło ze św. Krzysztofem w nawie północnej. Elewacje wewnętrzne prezbiterium są gładkie, rozczłonkowane jedynie cienkimi służkami na które spływają sklepienia.

Stan obecny

   Kościół parafialny w Chełmnie należy, oprócz kościoła św. Jakuba w Toruniu, do budowli o najwyższej randze artystycznej na terenie historycznej ziemi chełmińskiej. Wzniesiony został przez budowniczych o  wysokim poziomie umiejętności warsztatowych, co uwidocznione zostało przez rygorystyczną symetrię planu, lecz także staranne i bogate opracowanie detalu architektonicznego i rzeźbiarskiego. Wprowadzenie pewnych modyfikacji w toku budowy nie zakłóciło jednolitości kościoła, a halowy korpus oraz prosto zamknięte prezbiterium traktować można jako modelowy wzorzec architektury sakralnej ziemi chełmińskiej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Walczak M.,Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl, Kościół Wniebowzięcia NMP w Chełmnie.