Chełmno – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie, zwany potocznie Farą, jest najokazalszym spośród istniejących obecnie kościołów Chełmna. Wzniesiono go w latach 1280-1320. W przeciwieństwie do wielu innych budowli sakralnych powstała dość szybko, a w trakcie budowy dokonano tylko niewielkich korekt w stosunku do pierwotnego zamierzenia. Wznoszono go w dwóch fazach. Najpierw postawiono prezbiterium i północną nawę boczną. W fazie drugiej ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. W wiekach następnych nie dokonano większych przebudów, które by zakłóciły gotycki charakter świątyni i wrażenie stylistycznej jednolitości. Jedynie w 1560 roku dobudowano kaplicę Matki Boskiej, a w końcu XVII wieku kaplicę Bożego Ciała oraz w XVIII wieku kruchtę południową. W końcu XIX wieku przeprowadzono natomiast poważne prace naprawcze, nadszarpniętych zębem czasu murów, w szczególności w obrębie najwyższej kondygnacji wieży północnej.

Architektura

   Świątynia jest trójnawowym, halowym kościołem z wydzielonym wąskim, prostokątnym prezbiterium od strony wschodniej. Od strony zachodniej fasadę kościoła ujmują dwie masywne wieże o nierównej wysokości. Najprawdopodobniej południowej wieży nie ukończono z powodu pożaru, zawalenia się oraz z braku pieniędzy na kontynuowanie budowy. Cechą charakterystyczną zewnętrznej architektury jest pięć przęseł naw bocznych, przykrytych osobnymi, prostopadłymi do osi podłużnej dachami. Każde przęsło zwieńczone jest osobnym szczytem i przeprute wielkim, ostrołukowym oknem, które przydaje elewacji bocznej szczególnej finezji.
   Fara była jednym z wielu kościołów parafialnych w Prusach pozostających pod opieką zakonu krzyżackiego. Wiązało się to z budową empor na które składały się potrójne pomieszczenia w masywie zachodnim i empora w północnej wieży przy prezbiterium. Wnętrza te służyły miejscowym władzom zakonnym.
   Wnętrze kościoła podzielono na trzy nawy o równej wysokości i niemal takiej samej szerokości, potęgujące wrażenie przestronności. Nawy i prezbiterium zamknięte zostały sklepieniami krzyżowo-żebrowymi z podwieszonymi zwornikami o bogatym programie ikonograficznym. Można tam dostrzec m.in. przedstawienia strusia, syreny, bazyliszka, smoka, gęsi, orła, głowy błazna, biskupa i starca.
   Na potężnych filarach można podziwiać galerię jedenastu apostołów, wykonaną ok. 1330-1340 roku. Jest to najbardziej monumentalny zespół tego typu w byłych Prusach, zastosowany jeszcze w kościele zamkowym w Malborku i w katedrze w Królewcu, a wzorowany prawdopodobnie na kaplicy przy pałacu królewskim w Paryżu. W Chełmnie po raz pierwszy został umieszczony w nawie, a nie w prezbiterium. Apostołowie trzymają w rękach księgi na których pierwotnie było wypisane credo, czyli wyznanie wiary. Z tego samego czasu pochodzą także malowidła naścienne w prezbiterium oraz malowidło ze św. Krzysztofem w nawie północnej. Elewacje wewnętrzne prezbiterium są gładkie, rozczłonkowane jedynie cienkimi służkami na które spływają sklepienia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Walczak M.,Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl, Kościół Wniebowzięcia NMP w Chełmnie.