Chełmno – kościół św Jakuba i Mikołaja

Historia

   Kościół świętych Jakuba i Mikołaja powstał jako franciszkańska świątynia klasztorna. Bracia przybyli do Chełmna w 1258 roku i mając potężnych protektorów mogli pozwolić sobie  od razu na rozpoczęcie prac budowlanych. Prowadzili je jeszcze w 1311 roku o czym świadczy sporządzony wówczas testament Adelajdy Ullman, wdowy po chełmińskim patrycjuszu, która zapisała 1 grzywnę na wspomożenie budowy. Po 1326 roku, kiedy franciszkanie nabyli od miasta przyległą do kościoła działkę, powiększono i przebudowano prezbiterium. Świątynię konsekrował około 1346 roku biskup Otton.
   Chełmiński konwent franciszkanów rozpadł się w dobie reformacji, w 1539 roku nie było już w klasztorze zakonników, a biskup Tydeman Giese oddał zabudowania przejściowo na potrzeby mieszczan. Franciszkanie ponownie pojawili się w Chełmnie około 1582 roku, rozbudowując konwent przez cały XVII wiek. Olbrzymim wstrząsem dla klasztoru był dopiero pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej w 1772 roku. Na specjalny rozkaz króla Fryderyka Wilhelma III z 1806 roku rozpoczęto proces kasacji chełmińskiego konwentu.
   W latach 1822-1828 kościół należał przejściowo do Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia, które później przeniosły się do klasztoru cysterek. Po ich odejściu bogaty wystrój wnętrza świątyni przeniesiony został do innych kościołów, a budowle w 1859 roku oddano ewangelikom. Około 1859 roku odnowiono wnętrze w duchu neogotyku, zaś po 1881 roku natrafiono na malowidła gotyckie, które później zamalowano i odsłonięto ponownie w latach 2006-2007.

Architektura

    Prace nad budową kościoła realizowano dwuetapowo. Najpierw wzniesiono świątynię halową o równej wysokości naw i dwuprzęsłowym prezbiterium zamkniętym od wschodu prostą ścianą. Dopiero w trakcie późniejszej przebudowy z pierwszej połowy XIV wieku nawę główną podwyższono do wysokości 21,3 metrów, nadając świątyni charakter pseudobazyliki. Przedłużono też o 8 metrów, czyli o jedno przęsło, prezbiterium, tak, aby dorównywało ono swoją długością nawom. Ostatecznie powstała budowla trójnawowa na planie prostokąta z węższym, także prostokątnym prezbiterium po stronie wschodniej i czworoboczną, wyżej ośmioboczną wieżą po stronie południowej. Długość wnętrza wyniosła 49 metrów, szerokość korpusu 16 metrów, natomiast prezbiterium 9,6 metra. Wyróżniają się zwłaszcza rozmiary przebudowanego po 1326 roku chóru, najszerszego i najdłuższego ze wszystkich trójprzęsłowych prosto zamkniętych prezbiteriów na ziemi chełmińskiej (ma on 24 metry zewnętrznej długości przy 28 metrach długości korpusu). Od północy do kościoła przylegały niezachowane zabudowania klasztorne.
   Nawy uzyskały sklepienia gwiaździste w początkach trzeciej ćwierci XIV wieku: ośmioramienne w nawie głównej i czteroramienne w nawach bocznych, natomiast w prezbiterium, sklepionym znacznie wcześniej, zastosowano prosty układ krzyżowy, ozdobiony wyjątkowej urody zwornikami. Potężne sklepienie świątyni o powierzchni 621 m² spoczęło na czterech masywnych filarach, a za pośrednictwem systemu służek jego ciężar rozłożono również na ściany obwodowe, które w tym celu mają grubość 1,4 metra i zostały wzmocnione piętnastoma przyporami. Mimo to wnętrze nie sprawia przytłaczającego wrażenia. Czuje się tu harmonię wynikającą z symetrii układu, a nade wszystko lekkość tej architektury. Wrażenie to osiągnięto przez rozprucie płaszczyzny ścian potężnymi trzynastoma otworami okiennymi.
   Wraz z założeniem sklepień nadbudowano zachodni szczyt, który osiągnął wysokość 42,4 metrów (powtarzał on kompozycję szczytu kaplicy św. Marcina w Chełmnie). Jeszcze wyższa została ośmioboczna, smukła wieża dzwonnicza, nadbudowana w trzeciej ćwierci XIV wieku nad zakrystią. Mierzy ona łącznie z wieńczącym ją krzyżem aż 54,5 metra. Przy przejściu z części czworobocznej do ośmioboku zastosowano w niej wyjątkowy na ziemi chełmińskiej motyw czworobocznych wnęk, pierwotnie zapewne mieszczących figury, otwartych z dwóch stron ostrołukowymi arkadami wspartymi na narożnej kolumience.
   Ściany prezbiterium i korpusu nawowego w średniowieczu pokryte były przepięknymi malowidłami figuralnymi pochodzącymi najprawdopodobniej z przełomu XIV i XV wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chrzanowski T., Kornecki M., Chełmno, Warszawa 1991.
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Strona internetowa odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl, Kościół p.w. śś Jakuba i Mikołaja w Chełmnie.