Chęciny – zamek królewski

Historia

   Nie jest możliwe ustalenie dokładnej daty powstania zamku chęcińskiego. Prawdopodobnie powstał on pod koniec XIII wieku w celu ochrony pobliskich górniczych osad. Wiadomo, iż istniał już w 1306 roku, kiedy to Władysław Łokietek nadał go biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie. Do przejęcia zamku prawdopodobnie nie doszło, gdyż już w 1308 roku w dokumentach występuje starosta chęciński Wacław. W następnych wiekach zamek pełnił funkcję ważnego ośrodka administracyjnego i militarnego. Odbywały się tu w 1310, 1318 i 1331 zjazdy możnowładców i rycerstwa, odegrał także ważną rolę jako miejsce koncentracji wojsk wyruszających na wojnę z Krzyżakami. Ze względu na niedostępność zamku, zdeponowano tu skarbiec archidiecezji gnieźnieńskiej. W czasach Kazimierza Wielkiego przez długie lata używany był w charakterze więzienia stanu. Osadzono tu m.in. znaczniejszych jeńców schwytanych po bitwie pod Grunwaldem w tym Michała Küchmeistra – wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego. Na zamku spędził także 10 lat Andrzej Garbaty, przyrodni brat, a zarazem zacięty wróg Władysława Jagiełły oraz Hińcza z Rogowa, który jak pisał kronikarz Jan Długosz “wtrącony głęboko do brudnej wieży w Chęcinach omal nie wyzionął ducha od smrodu w więzieniu”. Zamek był również rezydencją królowych i wdów, przebywały tu: Adelajda, druga żona Kazimierza Wielkiego oraz Elżbieta, siostra króla, sprawująca rządy w imieniu swego syna Ludwika Węgierskiego. Podczas szalejącej w 1425 roku zarazy, schronienie w murach zamku znalazł syn Jagiełły, Władysław.
   W ciągu wieków wygląd zamku ulegał przemianie, choć prace z XIV i XV wieku miały raczej charakter stopniowej rozbudowy i napraw. Sprawozdanie z lustracji z 1569 roku zawiera wzmiankę o potrzebie naprawy i związanych z tym trudnościach wynikających z braku wody. Wspomniano także o prowadzonych pracach nad wykuciem studni. W 1607 roku zamek został zdobyty i zrujnowany w trakcie rokoszu Zebrzydowskiego.  Wkrótce podjęto jednak naprawy z inicjatywy starosty Stanisława z Ruszczy Branickiego, który odbudował warownię w stylu renesansowym. W 1657 roku zamek został spustoszony przez wojska Rakoczego, lecz później był jeszcze użytkowany przez starostę. Kolejne zniszczenia szwedzkie z 1707 roku były już na tyle poważne, że zamek został ostatecznie w XVIII wieku opuszczony.

Architektura

   W świetle najnowszych badań archeologicznych pierwotny, najstarszy zamek z przełomu XIII i XIV wieku składał się z cylindrycznej wieży usytuowanej na najwyższym punkcie wzgórza, po południowo – zachodniej stronie jego szczytowego spłaszczenia. Grubość jej muru wynosiła 1,4 metra, a średnica około 9 metrów. Była ona wolnostojąca, przysadzista i zapewne niezbyt wysoka. Otoczono ją kamiennym murem obwodowym z hipotetycznym budynkiem bramnym po stronie wschodniej. Zabudowę wewnętrzną zapewne stanowiły drewniane budynki przystawione do wewnętrznych ścian muru.
   W drugiej fazie wiązanej z fundacją króla Kazimierza Wielkiego zburzono pierwotną wieżę i wzniesiono nowe założenie składające się z muru obwodowego o wielobocznym narysie zbliżonym do prostokąta (10 x 50 metrów) z dwiema cylindrycznymi wieżami od wschodu i zachodu oraz jednopiętrowego, prostokątnego budynku wysuniętego przed wieżę wschodnią. Z wieżą zachodnią łączył się natomiast piętrowy budynek mieszkalny zajmujący cały narożnik południowo – zachodni. Jego ogrzewanie zapewniał piec typu hypocaustium, dzięki któremu do komnat odprowadzano gorące powietrze. Wieża wschodnia położona była w najwyższym punkcie terenu, zabezpieczała bramę i prawdopodobnie pełniła rolę bergfriedu. Wjazd do zamku prowadził przez bramę umieszczoną we wschodnim odcinku muru, po drewnianym, w części zwodzonym moście.

   Najprawdopodobniej jeszcze w drugiej połowie XIV wieku przeprowadzono rozbudowę zaplecza gospodarczego w postaci zamku dolnego. Do starego obwodu murów dostawiono wówczas od zachodu kolejny wydłużony dziedziniec. Otaczał go mur obwodowy o narysie wieloboku, zwieńczony prawdopodobnie krenelażem, a w północno – zachodnim narożniku wzmocniony czworoboczną wieżę. Była ona przykryta dachem czterospadowym, a jej górna część być może posiadała drewnianą nadbudowę (może w formie hurdycji). Południowo – zachodni narożnik wypełniał piętrowy, murowany budynek z furtą. W południowo – wschodniej części odkryto relikty budynku na planie kwadratu, a wewnątrz zaś na planie koła. Była to prawdopodobnie kuchnia zamkowa z centralnie umieszczonym kominem. Pozostałą część zabudowy zamku dolnego tworzyły drewniane budynki gospodarcze, umiejscowione wzdłuż murów obwodowych.
   W następnej fazie rozbudowy datowanej na XV wiek, wzniesiono przy północnym murze obwodowym zamku górnego prostokątny budynek mieszkalny oraz umocniono wjazd budując przedbramie, nad którym powstała następnie kaplica. Rozbudowa zamku górnego w XV wieku obejmowała także zmodernizowanie wschodniego budynku bramnego. Wjazd prowadził wówczas przez pięcioprzęsłowy, drewniany, zwodzony most wsparty na murowanych filarach. Prawdopodobnie w czasach Władysława Jagiełły powstały charakterystyczne ceglane nadbudowy cylindrycznych wież, zwieńczonych machikułami i nakrytych gontowymi, stożkowatymi dachami.

Stan obecny

   Zamek do dziś przetrwał w postaci okazałej trwałej ruiny, wraz z pełnym obwodem zewnętrznych murów, trzema wieżami i reliktami budynków mieszkalnych. We wschodniej wieży mieści się punkt widokowy. Godziny otwarcia znaleźć można na oficjalnej stronie zabytku tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Wróblewski S., Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006.
Zamek królewski w Chęcinach na tle Europy Środkowej. Geneza, funkcje, znaczenie, red. B.Wojciechowska, S.Konarska-Zimnicka, Kielce 2018.
Strona internetowa zamek.checiny.pl, Historia Zamku Królewskiego w Chęcinach.