Braniewo – kościół św Katarzyny

Historia

   Budowę gotyckiego kościoła św. Katarzyny w Braniewie rozpoczęto w 1343 lub 1346 roku. Został on wzniesiony na tym samym miejscu, gdzie już wcześniej od około 1280 roku istniał kościół drewniany lub murowany o formie pseudobazyliki. Do około 1350 roku ukończono budowę murów obwodowych nowej świątyni, powstającej jeszcze w układzie bazylikowym. Najpewniej w 1367 roku nastąpiła zmiana koncepcji i po zawarciu umowy z Henrykiem Penkune mury podwyższono do formy halowej, wznosząc jednocześnie arkady międzynawowe.  W 1381 roku ukończona została budowa korpusu kościoła, który miał już być wówczas zadaszony i posiadać przeszklone okna. Za ten etap prac odpowiedzialni byli mistrzowie murarscy Berndt i Jan. W drugim dziesięcioleciu XV wieku podjęto budowę masywnej wieży, a w 1425 roku zawieszono na niej zegar i zaczęto budowę bocznych kaplic. Około 1442 roku zasklepiono korpus nawowy, choć z powodu pożaru z 1480 roku sklepienia oraz wschodni szczyt musiano odbudowywać przed końcem XV wieku.
   W XVI wieku trwały ostatnie prace wykończeniowe przy budowie i uzupełnienia. W 1500 roku biskup Łukasz Watzenrode założył na wschodniej stronie północnej nawy bocznej, murowaną emporę muzyczną, zamkniętą sklepieniem gwiaździstym. W 1536 roku natomiast mistrz Mikołaj z Ornety podwyższył wieżę. W XVII wieku kościół otrzymał bogate wyposażenie m.in. ołtarz główny, drewniane stalle kapłańskie i ławy dla rajców miejskich.
   Kościół na przestrzeni lat ulegał wielu uszkodzeniom. W 1480 roku spłonął na skutek uderzenia pioruna, w 1520 roku został zniszczony w czasie wojny pruskiej, lecz najgorsze straty poniósł w czasie II wojny światowej, kiedy to z murów kościoła zachowały się jedynie w całości strona południowa, połowa północnej i część chóru. Z wieży pozostał jeden kikut, natomiast przetrwało 9 z 10 masywnych filarów korpusu nawowego. Odbudowę i restaurację przeprowadzono w latach 1975-1985.

Architektura

   Kościół św. Katarzyny w Braniewie otrzymał formę trójnawowej, sześcioprzęsłowej hali o długości 41 metrów oraz szerokości 25 metrów, nie posiadającej wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium. Od wschodu każdą z naw zakończono wielobocznie, przy czym nawę główną przedłużono o oskarpowaną apsydę założoną na planie pięciu boków ośmioboku. Wschodnie zakończenia naw bocznych wyróżniono ściętymi zewnętrznymi narożnikami, przez co otrzymały one pięcioboczny kształt “półapsyd”. Fasadę zachodnią utworzono w postaci wielkiej, masywnej, czworobocznej wieży, obudowanej od północy i południa dwiema kaplicami. Elewacje wieży ozdobiono licznymi blendami i przepruto regularnie rozmieszczonymi oknami. Elewacje korpusu opięto uskokowymi przyporami, a całość (poza apsydą przy nawie głównej i wschodnimi zamknięciami naw bocznych) przykryto dwuspadowym dachem, od wschodu opartym na trójkątnym szczycie, pierwotnie w dolnej partii zdobionym czterema złożonymi blendami, a wyżej artykułowanym kratownicami z trójkątnymi zwieńczeniami i ukoronowanym pięcioma sterczynami o równej wysokości.
   Prawdopodobnie wygląd wschodniej części braniewskiego kościoła wzorowany był na pomorskim kościele św. Bartłomieja w Demmin (oraz kilku innych, np. kościele NMP w Gransee, NMP w Prenzlau, czy lubeckich kościołach św. Jakuba i św. Piotra). Nie została jednak ona dokładnie skopiowana, lecz twórczo przekształcona, oraz dołożona do głównych tendencji architektury Warmii, przejawiających się w silnie od zewnątrz ujednoliconym, zwartym korpusie nawowym, którego ścięte wschodnie narożniki zostały zintegrowane z okazałym szczytem wschodnim.
   Trójnawowe wnętrze kościoła utworzyło dziesięć ośmiobocznych, gładkich masywnych filarów, ustawionych w dwóch rzędach, które połączono wydatnymi, oprofilowywanymi arkadami i przykryto w całości sklepieniami gwiaździstymi. Przęsła uformowano w klasyczny układ travée o kwadratowych podziałach w nawach bocznych, którym odpowiadały w nawie głównej poprzecznie prostokątne. Sklepienia gwiaździste otrzymały wzory czteroramienne w korpusie, sześcioramienne w apsydzie głównej oraz dziewiecio i dziesięcioramienne we wschodnich zamknięciach naw bocznych. Ich żebra podtrzymywane były przez wieloboczne, profilowane wsporniki. Wypełnienie północno – wschodniej apsydy stanowiła nadwieszana empora, dostępna schodami z wieżyczki przy zakrystii, przesklepiona w przyziemiu gwiaździście i zaopatrzona w parapety.

Stan obecny

   Swój obecny wygląd kościół zawdzięcza XX-wiecznej odbudowie ze zniszczeń wojennych, podczas której praktycznie od podstaw musiano odtwarzać zachodnią część kościoła z wieżą i bocznymi kaplicami oraz dużą część północnej części budowli. Najmniej ucierpiała wówczas wschodnia, prezbiterialna część kościoła, lecz trzeba było odbudować szczyt ponad korpusem, przy czym nadano mu niestety formę neogotycką z czasów XIX-wiecznej renowacji.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Adamski J., Między „modusem regionalnym” a innowacją. Kościół św. Katarzyny w Braniewie i jego związki z gotycką architekturą południowych pobrzeży Bałtyku [w:] Studia Zamkowe, t. IV, red. A. Dobry, B. Pospieszna, Malbork 2012.
Kościoły i kaplice archidiecezji warmińskiej, tom 1, red. B.Magdziarz, Olsztyn 1999.
Rzempołuch A., Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991.
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.