Historia
Zamek w Bolkowie (niem. Bolkenhain) wzniesiony został z inicjatywy Bolesława II Rogatki na przełomie trzeciej i czwartej ćwierci XIII wieku. Po raz pierwszy odnotowany został w źródłach pisanych w 1277 roku („in Hayn castro nostro”). Rozbudowę tej początkowo skromnej budowli prowadził w latach 80-tych i 90-tych XIII wieku syn Rogatki, Bolko I Surowy, książę świdnicko – jaworski, co między innymi znalazło odbicie w zmianie nazwy zamku, przedłużonej o imię inicjatora rozbudowy. Za rządów Bolka dobudowano wieżę z ostrogą oraz powiększono zabudowę mieszkalną. Prace te zapewne miały związek z polityką utrzymania niezawisłości księstwa i ochrony przejść przez Sudety. Bolków pełnił także rolę skarbca książęcego, następnie siedziby okręgu sądowego i ośrodka administracyjnego, po przejęciu zadań kasztelańskiego grodu Świny. W pierwszej połowie XIV wieku rozbudowa zamku prowadzona była za panowania książąt Bernarda i Bolka II Małego. Doprowadziła do połączenia starszej zabudowy mieszkalnej, ponadto ufundowano przedbramie oraz połączono zamek z powstałymi wówczas miejskimi murami obronnymi.
W 1345 roku zamek był bezskutecznie oblegany przez wojska czeskie, w trakcie próby króla Jana Luksemburskiego podporządkowania księstwa jaworsko-świdnickiego. Cztery lata później zarządzany był przez kasztelana Konrada de Cirnen, natomiast w dokumencie Karola IV z 1364 roku Bolków wymieniony został wśród dóbr księcia Bolka II. W 1369 roku księżna Agnieszka, wdowa po Bolku II, nadała czynsze z lenna zamkowego Mikołajowi ze Świn (de Swyn), w ramach nagrody za wierną służbę. Na samym zamku bolkowskim siedzieli wówczas burgrabiowie, pośród których w źródłach pisanych odnotowany został w 1371 roku Hans von Logau (Hanco von Logow). Sprzedał on, nadane jeszcze przez Bolka II, dożywocie na lennie zamkowym Gotsche Schaffowi młodszemu. Następnie w latach 1379-1381 burgrabiami zamku byli Henryk młodszy von Kittlitz oraz Güntsche von Schweinhaus. W 1392 roku, po bezpotomnej śmierci księżnej Agnieszki, zamek przeszedł na własność królów czeskich, którzy oddali go w ramach zastawu starostom.
Zamek nie został zdobyty w czasie wojen husyckich, choć miasto splądrowano i spalono w 1428 lub 1430 roku. Ponownie Bolków zdobyty został w 1444 roku, tym razem przez czeskie wojska pod dowództwem Jana Ebersbacha, które po zajęciu murów miejskich przy pomocy drabin, miały zostać odparte w drodze na zamek. W drugiej połowie XV wieku, w czasie wojen sukcesyjnych, Bolków był wielokrotnie oblegany i zdobywany. W 1463 roku zajęty został przez czeskiego króla Jerzego z Podiebradów, który osadził na zamku rycerza Hansa von Tschirnhaus (von Tschirn, von Czirn). Nowy właściciel terroryzował okoliczne ziemie, co doprowadziło w 1468 roku do odwetowej zbrojnej wyprawy stronników Macieja Korwina, mieszczan wrocławskich i świdnickich. Rok później wrocławianie przekazali zamek staroście Ulrykowi Hase z Hasenburga, z zastrzeżeniem możliwości wykupu zastawu przez króla Macieja Korwina. Następnie zastaw przeszedł na ród Schaffgotschów, od których został wykupiony w latach 70-tych XV wieku. Po przejęciu zamku przez urzędników Macieja Korwina, w ostatniej ćwierci tamtego stulecia, z inicjatywy węgierskiego władcy wzniesiono fortyfikacje wokół dziedzińca południowo – wschodniego. Już jednak w 1491 roku Bolków zdobył książę Kazimierz cieszyński, działający jako namiestnik Władysława Jagiellończyka.
W drugiej ćwierci XVI wieku, za sprawą króla Ferdynanda I, Bolków został przekazany w dożywocie biskupowi wrocławskiemu Jakubowi von Salza, piastującemu od 1536 roku godność starosty generalnego Śląska. Nowy właściciel doprowadził do przebudowy zamku w stylu renesansowym, a także rozbudowania systemu fortyfikacji i przystosowania ich do obrony artyleryjskiej. Pracami tymi od 1539 roku kierował znany na Śląsku włoski architekt Jakub Parr. Mimo podjętych działań stan zamku w połowie XVI wieku był zły. W 1565 roku Benno von Salza ściągnął radcę kameralnego do oceny stanu technicznego zabudowań i oszacowania kosztu ich napraw, ale plany te przerwała śmierć właściciela. W 1577 roku zamek nadal znajdował się w złym stanie. Poprawę przyniosły dopiero kosztowne inwestycje Matthäusa von Logau, długoletniego starosty księstwa świdnicko-jaworskiego i od 1570 roku właściciela majątku bolkowskiego. Po jego śmierci w 1593 roku, zadłużone dobra bolkowskie przypadły niespłaconym wierzycielom.
U progu wojny trzydziestoletniej Bolków został wpisany na listę warowni przeznaczonych na bazę wojsk cesarskich. Z tego powodu zamek kilkukrotnie atakowany był przez wojska szwedzkie, przy czym ostatni szturm z 1646 roku zakończył się zdobyciem i znacznymi zniszczeniami. Ostrzał artyleryjski między innymi zburzył trzy basteje oraz południową część gotyckiego muru. Po wycofaniu się szwedzkiego garnizonu i zakończeniu wojny, Bolków utracił znaczenie militarne. Zamek przejęła rodzina Zeidlitzów, która sfinansowała doraźne naprawy. Dopiero od 1703 roku, po przejściu zamku na własność cystersów z Krzeszowa, przeprowadzono szersze prace remontowe. Kasata zakonu z 1810 roku sprawiła jednak, iż zamek stał się własnością państwa pruskiego i szybko popadł w ruinę. Władze początkowo zezwoliły na rozbiórkę części murów, szczęśliwie przerwaną w połowie XIX wieku pierwszymi pracami renowacyjnymi.
Architektura
Wygląd zamku podyktowany był formą wierzchołka wydłużonego, wysokiego wzgórza na którym został wzniesiony, opływanego od północy i zachodu przez wody Nysy Szalonej, a od wschodu opadającego stokami ku miastu. Po stronie południowej najłagodniejsze zbocze wykorzystano do poprowadzenia drogi dojazdowej. Centralną część wzniesienia zajmował dziedziniec o długości około 80 metrów i szerokości od 22 do 29 metrów, w planie wydłużony mniej więcej na osi północ – południe, ze zwężeniem w części środkowej. Otoczono go murem obwodowym o grubości około 2 metrów, zwieńczonym gankiem straży oraz blankowanym przedpiersiem. Od poziomu dziedzińca do poziomu ganku wysokość muru wynosiła 6-9 metrów, po stronie zewnętrznej osiągała aż 15 metrów wysokości. Na najbardziej zagrożonych odcinkach zamek zabezpieczono wykutą w skale fosą. Od XIV wieku sprzężony był z fortyfikacjami miejskimi w narożnikach północnym i południowym.
Do budowy zamku w Bolkowie w większości używano łamanego kamienia miejscowego pochodzenia, w postaci skał łupkowych o szarawych lub brązowawych odcieniach. Detale architektoniczne (np. obramienia okienne i portalowe) tworzono z piaskowca, głównie żółtego o zielonkawym odcieniu, rzadziej gruboziarnistego o czerwonym zabarwieniu. Wyjątkowo stosowano też trudny w obróbce czerwony porfir, którym wzmacniano narożniki budowli. Cegła w pracach budowlanych nad zamkiem miała drugorzędne znaczenie, ponieważ używano jej jako dodatku do muru kamiennego, albo przy budowie niektórych sklepień i otworów strzeleckich.
W południowo – zachodniej części dziedzińca umieszczono wolnostojącą wieżę o wysokości około 25-30 metrów, 4,5 metrowej grubości muru i 12,3 metrach średnicy w części kolistej. Od południa wyposażono ją w nieczęsto spotykaną na Śląsku ostrogę, czyli zwężające się pogrubienie muru o wyglądzie zbliżonym do ostrza. Ostroga ta miała powodować ześlizgiwanie się pocisków po płaszczyznach wieży, dlatego skierowana była w stronę potencjalnie najbardziej zagrożonego przedpola przed bramą. Oprócz ochrony wjazdu wieża zapewne stanowiła miejsce ostatecznej obrony (bergfried) i miejsce przechowywania skarbca książęcego. Pierwotne wejście do niej znajdowało się na poziomie pierwszego piętra, na wysokości 9 metrów, gdzie musiało być połączone kładką z sąsiednią koroną muru obronnego. Wnętrze podzielono na cztery pomieszczenia. W przyziemiu znajdował się loch głodowy o średnicy zaledwie 3,2 metra, do którego można było się dostać jedynie z góry z wysokości 10 metrów, poprzez otwór w sklepieniu. Piętro uzyskało już większą średnicę wielkości 4,5 metra, kosztem mniejszej grubości murów. Wiódł do niego od wejścia sklepiony korytarzyk o szerokości 1,3 metra i wysokości 2,4 metra. Drugie piętro o średnicy 5,5 metra i wysokości 5,3 metra przykryto sklepieniem. Najwyższą kondygnację zajmowała obronna galeria zabezpieczona przedpiersiem z szeregiem strzelnic i być może z hurdycją. Przemieszczanie pomiędzy piętrami umożliwiały wąskie schody o szerokości zaledwie 0,8 metra, umieszczone w grubości muru i oświetlone rzadko rozmieszczonymi szczelinowymi otworami.
Pierwotna brama znajdowała się obok wieży, po jej północno – zachodniej stronie, natomiast domy mieszkalne i zabudowę gospodarczą usytuowano wzdłuż wschodnich i północno – wschodnich odcinków muru obwodowego. Pośród nich znajdować się także musiała kaplica, wyposażona w profilowane otwory okienne i wejściowe, sklepienie osadzone na półośmiobocznych służkach i utworzone już w późnym gotyku sakrarium. Brama nie miała zapewnionych rozbudowanych urządzeń obronnych, stanowiła ostrołuczny portal w murze, ale ze względu na dużą wysokość mogła być zamykana broną. Dodatkowo od południa znajdowała się mniejsza furta, ułatwiająca komunikację z miastem u podnóża wzgórza. Pomiędzy nimi w obrębie muru obronnego funkcjonował wąski i długi dziedziniec ze zbiornikiem na wodę deszczową.
Najstarszy budynek o wielkości 24 x 7 metrów umieszczony był w najdalszej odległości od bramy, po stronie północno – wschodniej, gdzie zamykał krótszy bok zamku. Posiadał trzy kondygnacje, dostępne z poziomu dziedzińca. Częściowo zagłębiona w podłożu suterena o wymiarach wnętrza 20 x 5,8 metra przykryta była kolebką i dostępna ostrołucznym portalem. Wzorem innych tego typu budowli, służyła zapewne celom gospodarczym, jako chłodna i ciemna spiżarnia. Wysoki parter nie posiadał podziałów murowanych i zwieńczony był stropem, natomiast najwyższa kondygnacja mogła być rozdzielona drewnianym przepierzeniem na dwie izby. Dlatego na parterze znajdowało się jedno centralne, blokowane ryglem wejście, na piętrze dwa wejścia boczne, zapewne połączone drewnianym gankiem i również ryglowane. Środkowa kondygnacja pełniła prawdopodobnie funkcję mieszkalną, na co wskazywałaby wykładana drewnem półka ścienna, oświetlenie zapewniane przez trójlistnie zamknięte okna w obszernych wnękach i wejście do wykusza latrynowego. Z drugiej kondygnacji na najwyższe piętro prowadziły strome schody w grubości muru frontowego, odsłonięte od strony wnętrza budynku. Środkiem przechodziły one nad wnęką z trójlistnym otworem. Najwyższe piętro mogło być podzielone na reprezentacyjną wschodnią aulę książęcą i zachodnią komnatę mieszkalną. Tą pierwszą oświetlał bardzo szeroki otwór umieszczony na środku fasady. Przy szerokości aż 3,4 metra musiał być podzielony kilkoma, przypuszczalnie czterema kolumienkami na przeźrocza. W ścianie frontowej auli uformowano szafki wnękowe, pierwotnie wykładane drewnem.
W początku lat 90-tych XIII wieku wzniesiony został drugi dom zamkowy, pierwotnie zapewne o charakterze wieżowym, znajdujący się w południowo – wschodniej części dziedzińca, tuż obok wieży głównej. W planie miał wymiary 10,5 x 7 metrów, przy masywnych murach w przyziemiu o grubości 2,1 metra, a więc porównywalnych do murów obwodowych zamku. Narożniki budowli od strony dziedzińca wzmocniono kwadrami z czerwonego zlepieńca, litej skały osadowej. Ściany przepruto szczelinowymi otworami doświetlającymi w przyziemiu i ostrołucznymi oknami na piętrach. Jedno z okien parteru, przeprute przez starszy mur obronny, miało formę czworoboczną, z piaskowcowym obramieniem wypełnionym drewnianym krzyżem. Oświetlało ono przykryte kolebką prostokątne pomieszczenie, nad którym znajdować się musiały kryte stropami piętra.
Od przełomu XIII i XIV wieku do wieży mieszkalnej dobudowywane były wzdłuż wschodniej kurtyny muru obronnego kolejne pomieszczenia, tworzące ostatecznie zwarty ciąg zabudowy o tej samej wysokości. Część druga od zachodu miała wymiary 8 x 5,8 metra, podzielone na trzy kondygnacje z których najniższa oświetlana były jedynie małymi oknami szczelinowymi, a wyższe bardziej wyszukanymi oknami z trójlistnymi lub ostrołucznymi zamknięciami, w tym dwudzielnym od strony dziedzińca i trójdzielnym od strony miasta. Następny budynek ze względu na biegnący pod skosem mur obronny był nieregularny, wielkości 10,5 x 6,0-7,5 metra. Obie dobudowane części miały wejścia z poziomu dziedzińca i jedno na poziomie pierwszego piętra. Czwarty, najdłuższy odcinek budynku o wymiarach 12,2 x 7 metrów uzupełnił lukę przed skrzydłem północno – wschodnim. Podobnie jak starsze był jednotraktowy i zbliżonej wysokości. Komunikacja pionowa pomiędzy piętrami mogła się odbywać za pomocą schodów lub zewnętrznych, drewnianych ganków, w XV wieku przebudowanych na krużganek oparty na kamiennych kolumnach.
W XIV wieku miała miejsce przebudowa i umocnienie wjazdu na teren zamku, w postaci wysuniętego na południe przedbramia, dostępnego poprzez drewniany most nad suchą fosą, w którym droga zakręcała do portalu przebitego w murze głównego obwodu. Prawdopodobne w XV wieku przedbramie to przedłużono ku północy, gdzie w głównym murze przepruto nowy portal bramny. Po raz kolejny wjazd na teren zamku zmodernizowano u schyłku średniowiecza, wraz z utworzeniem dziedzińca południowego podzamcza. Od tego momentu dawna brama zewnętrzna zapewniała wjazd do nowej części zamku, natomiast wjazd z zewnątrz odbywał się krótkim, około 12 metrowej długości przedbramiem wysuniętym pod skosem z parchamu ku zachodowi. Być może pod koniec XV wieku wzniesiony został budynek w północno – wschodnim krańcu parchamu. Początkowo był on stosunkowo niski, wielkości 12,2 x 7 metrów, zwieńczony szczytami z motywem półkoli i ćwierćkoli. Na jego ścianie północnej wisiał wykusz latrynowy.
Na skutek rozbudowy z końca XV wieku i pierwszej połowy XVI wieku, zamek od północy, wschodu i południa otoczyły ufortyfikowane dziedzińce, natomiast zachodni parcham wzmocniono półkolistą basteją. Ponadto najpóźniej wówczas przedpiersia murów, początkowo zwieńczone krenelażem, zastąpiono szeregiem strzelnic i krytymi gankami. W linii muru wokół dwóch nowych dziedzińców zbudowano wykuszowe baszty na rzutach prostokątnych i półkolistych, otwarte od strony wewnętrznej. Po północnej stronie baszta miejska, która pierwotnie była półcylindryczna i otwarta od wewnątrz, została wówczas zamknięta drugim półokręgiem od wschodu i włączona w obręb fortyfikacji zamku. Bardzo podobnie przebudowana została baszta po stronie południowo – wschodniej, usytuowana na styku miejskiego muru obronnego i zewnętrznego dziedzińca zamku.
Stan obecny
Zamek przetrwał w formie okazałej trwałej ruiny, z wyróżniającą się wieżą główną, jednym z nielicznych na terenie Polski bergfriedów z ostrogą. Dobrze zachował się także układ murów obronnych i ciąg gotyckich budynków mieszkalnych, niestety już bez podziałów wewnętrznych. Spośród średniowiecznych detali architektonicznych przetrwało trójlistne okno, kilka okien ostrołucznych i ślad szerszego otworu w skrzydle północno – wschodnim. W skrzydle wschodnim od strony dziedzińca widoczne jest biforium o koniczynowatym wykroju i ślady po triforium od strony muru obwodowego. Przetrwały też stosunkowo liczne gotyckie portale wejściowe do budynku, niektóre obecnie zamurowane. Pozostałościami modernizacji z XVI wieku są attyki w „jaskółczy ogon” oraz renesansowa arkadowa loggia przy budynku zwanym Domem Niewiast.
Na zamku mieści się dziś muzeum, między innymi z wystawą zatytułowaną „Budownictwo Obronne Księstwa Świdnicko-Jaworskiego” prezentującą makiety kilku twierdz. Godziny otwarcia w sezonie od 1 maja do 30 września poniedziałek: 9:00 – 15:30; wtorek–piątek: 9:00 – 16:30; sobota-niedziela: 9:00 – 17:30. Poza sezonem od 1 października do 30 kwietnia poniedziałek 9:00 – 15:30, wtorek–piątek: 9:00 – 15:30; sobota-niedziela: 9:00 – 15:30.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, Warszawa 1995.
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Czerner O., Rozpędowski J., Bolków i Świny, Wrocław 1960.
Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.