Bierzwnik – klasztor cysterski

Historia

   Klasztor został ufundowany w 1286 roku przez margrabiów brandenburskich Ottona IV, Jana IV i Konrada I ze starszej linii dynastii askańskiej. Wówczas to nadano cystersom z Kołbacza 500 łanów na założenie filii. Czas powstania najstarszej części zabudowy można określić na lata pomiędzy 1294 (przybycie konwentu do Bierzwnika), a 1305 rokiem (ufundowanie ołtarza przez Hasso von Wedela, tak więc przynajmniej część kościoła musiała już funkcjonować).
   Okres najlepszej koniunktury gospodarczej dla klasztoru i spokoju konwentu położyła kres w roku 1326 zbrojna wyprawa Władysława Łokietka przeciw Ludwikowi Bawarskiemu. W wyniku działań wojennych i towarzyszącej im zarazy wiele osiedli Nowej Marchii całkowicie opustoszało. Klasztor został obrabowany, zabudowania spalone, a bierzwniccy cystersi przez wiele następnych lat nie mogli wydobyć się ze stanu ekonomicznej zapaści. Powolna poprawa sytuacji nastąpiła dopiero w drugiej połowie XIV wieku dzięki pomocy macierzystego klasztoru w Kołbaczu oraz margrabiów brandenburskich.
   W 1539 roku margrabia Jan z Kostrzyna przeprowadził sekularyzację opactwa, a zespół zabudowań klasztornych wszedł w skład domeny państwowej. Kościół opacki utracił funkcję sakralną i uległ powolnej dewastacji. Opactwo ucierpiało także w czasie działań zbrojnych wojny trzydziestoletniej. Ostatecznie w pierwszej połowie XVII wieku w zachowanych budowlach klasztornych urządzono letnią rezydencję elektorów brandenburskich. Kolejne straty przyniósł zabudowie opactwa pożar z początku XIX wieku, w którym kompletnemu zniszczeniu uległa część zachodnia kościoła, a prezbiterium zostało poważnie uszkodzone.

Architektura

   Kościół klasztorny był wzniesioną z cegły w wątku wendyjskim na podmurówce z granitowych kwadr, pozbawioną transeptu, trzynawową budowlą halową. Jego korpus nawowy miał długość ośmiu przęseł i zamknięty był apsydą, poprzedzoną prostokątnym przęsłem chórowym, natomiast na zakończeniu naw bocznych prostokątnymi kaplicami. Ośmioboczne filary wyznaczały przęsła prostokątne w nawie głównej i zbliżone do kwadratu w nawach bocznych. We wnętrzu siedem wschodnich części wieloboku prezbiterium rozczłonkowano w dolnej partii ostrołukowymi niszami głęboko wydrążonymi w murze. Wysokie, ostrołukowe, dwudzielne i dość wąskie okna osadzono głęboko w murze i ujęto skromnie profilowanymi ościeżami. Służki sklepienne sięgały od posadzki do wysokości nasady sklepienia. Elewacje zewnętrzne chóru opięto smukłymi przyporami, pomiędzy którymi umieszczono dwustopniowo profilowane okna, przy czym zewnętrzne profile pociągnięto wyżej niż otwory okienne, tworząc rodzaj nisz w które wpisano okna.
   Zabudowania klasztorne wznosiły się na południe od kościoła. Składały się z trzech skrzydeł zamykających wewnętrzny wirydarz i połączonych krużgankami ze sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. W skrzydle wschodnim mieścił się kapitularz, fraternia i sąsiadująca z kościołem, sklepiona zakrystia na planie kwadratu. Kapitularz był trójprzęsłową salą bez filarów, nakrytą sklepieniem żebrowym z przęsłami trójpodporowymi w częściach skrajnych. Prowadził do niego z krużganków dwudzielny portal o zwieńczeniu w formie trójliścia. We wschodniej części skrzydła południowego znajdowały się dwa równolegle umieszczone pomieszczenia: węższe czteroprzęsłowe i szersze trójprzęsłowe. Oba pierwotnie były nakryte sklepieniami krzyżowo – żebrowymi spływającymi na przyścienne wsporniki ozdobione motywami stylizowanych lilii.
   Na południe od zabudowań konwentu zlokalizowane były budynki gospodarcze, między innymi browar (lub spichlerz) z XIV wieku. Było on murowany z cegły i kamienia na planie prostokąta, wzmocniony przyporami w narożach i nakryty dwuspadowym dachem opartym o trójkątne ściany szczytowe ozdobione ostrołukowymi blendami.

Stan obecny

   Zachowane do dziś relikty średniowiecznego założenia klasztornego nie odzwierciedlają dawnego splendoru siedziby bierzwnickich cystersów. Z dawnego kościoła przetrwała przekształcona część wschodnia, na którą składają się poligonalny chór oraz przylegające do niego dwa przęsła dawnego korpusu nawowego. Położona dalej na zachód część korpusu nawowego uległa niemal całkowitemu zniszczeniu. Do dziś przetrwała jedynie zachowana do wysokości 3-4 metrów ściana zewnętrzna nawy południowej. Z zabudowań klasztornych przetrwały: parterowa kondygnacja skrzydła wschodniego i południowego oraz fragmenty piwnic skrzydła zachodniego i elementy krużganka zachodniego, a także ruina spichlerza lub browaru klasztornego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa bierzwnik.pl, Klasztor pocysterski w Bierzwniku.