Będzin – zamek

Historia

    Zamek w Będzinie po raz pierwszy wspominany został w przekazach pisanych w 1301 oraz w 1349 roku kiedy to mowa była o burgrabim będzińskim Wiernku. W świetle badań archeologicznych wiadomo, iż zbudowano go na reliktach wczesnośredniowiecznego grodu, przekształcanego w murowany zamek już od połowy XIII wieku. Kronikarze Jan Długosz i Janko z Czarnkowa przypisują powstanie zamku fundacji króla Kazimierza Wielkiego, który poprzez jego budowę zabezpieczał ówczesną polsko-czeską granicę, nieodległą stolicę Polski – Kraków oraz przeprawę przez rzekę Przemszę, przez którą wiódł szlak handlowy z Krakowa do Wrocławia. Ukształtowany zamek sprzężono wówczas także z miejskimi murami obronnymi, obejmującymi nie tylko teren lokacyjnego miasta, ale i przedmieście kościelne.
   Od XIV wieku pieczę nad zamkiem sprawowali burgrabiowie i starostowie m.in. Mikołaj Siestrzeniec Kornicz, Szafrańcowie, Jaroccy, Myszkowscy i Zborowscy. W 1588 roku sławnym więźniem zamku będzińskiego był cesarz rzymski i król niemiecki Maksymilian Habsburg, osadzony przez hetmana Jana Zamoyskiego po bitwie pod Byczyną.
    Upadek i dewastacja zamku nastąpiły w XVII wieku, przyczyniły się do tego pożar, a następnie okupacja wojsk szwedzkich. W kolejnym stuleniu był już niezamieszkaną ruiną. Obecny wygląd przywróciły mu odbudowy: pierwsza XIX wieczna, neogotycka i romantyczna wg projektu F.Lancziego oraz ostatnia z lat 50-tych XX wieku nadająca zamkowi pierwotny gotycki wygląd.

Architektura

   Najstarszą część zamku stanowiła wzniesiona na szczycie wzgórza wolno stojąca, cylindryczna wieża o średnicy 10,7 metra datowana na drugą połowę XIII wieku. Kolejnym etapem było wzniesienie czworobocznego, pięciopiętrowego budynku oraz otoczenie założenia dwoma obwodami murów obronnych. Do zamku górnego przylegało od zachodu przedzamcze, otoczone dodatkowym murem z czworoboczną basztą i wieżą bramną z przedbramiem od północnej strony. Prawdopodobnie druga wieża bramna łączyła od strony południowej podzamcze z miastem. Całość połączona była z miejskimi murami obronnymi oraz chroniona zakolem rzeki Przemszy od zachodu i północy.
    Wjazd na zamek górny odbywał się przez trzykondygnacyjną wieżę bramną. Po wejściu do niej skręcało się w lewo i idąc międzymurzem obchodziło cały zamek, aż z powrotem osiągało się wieżę bramną i po skręcie w prawo wchodziło się na dziedziniec (obecnie w tym miejscu wznosi się tzw. karczma). Wewnętrzny mur obronny zamku górnego był znacznie wyższy od zewnętrznego. Możliwe, iż zewnętrzny zaopatrzony był w hurdycje, wewnętrzny z pewnością posiadał krenelaż. 
    Wejścia do głównego domu mieszkalnego były dwa. Pierwsze umieszczone było na wysokości paru metrów i prowadziła do niego prawdopodobnie drabina (jest to dzisiejsze wejście do muzeum, lecz pierwotnie poziom gruntu był o 2 metry niższy). Po wdrapaniu się, wchodziło się do pomieszczenia z którego były trzy wyjścia: w stropie do góry, w podłodze w dół i jedno w bok. Drugie wejście z dziedzińca prowadziło już z poziomu gruntu do pojedynczego pomieszczenia. Na poziomie czwartej kondygnacji znajdowały się dwa wyjścia na zewnątrz: na chodnik wewnętrznego muru obronnego i dalej do cylindrycznej wieży oraz na ganek straży (dziś pozostały po nim tylko dwie belki i fragment muru). Budynek mieszkalny pierwotnie był tej samej wysokości, bez wyróżnionej, jak dzisiaj, wschodniej części wieżowej.
    Wieża cylindryczna pierwotnie była nieco wyższa i posiadała cztery kondygnacje z ostrołukowym, gotyckim otworem wejściowym na wysokości trzeciej. Dostać się do niego można było po drabinie lub chodnikiem biegnącym po murze i dalej drewnianym pomostem. Komunikacja wewnątrz wieży odbywała się również po drabinach.

Stan obecny

   Dziś odnowiony i częściowo odbudowany zamek jest jednym z bardziej imponujących obiektów średniowiecznych południowej Polski. Główne różnice w stosunku do pierwotnego wyglądu to obniżona wysokość wieży cylindrycznej, pierwotnie wyższej od czworobocznego budynku, oraz wyodrębnienie widocznej dziś kwadratowej wieży. Część zajmująca wieżę i budynek była tej samej wysokości i przykryta była jednym dachem, co widać na weducie Mathiasa Gerunga z 1536 roku.  (odkryta w Niemczech w 1991 roku). Obecnie w zamku znajduje się Muzeum Zagłębia Dąbrowskiego z ciekawą ekspozycją militariów. Godziny i terminy otwarcia dostępne są na oficjalnej stronie zamku tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Antoniewicz M., Zamki na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, Kielce 1998.

Krajniewski J., Będzin, początki miasta, Będzin 2008.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.