Barciany – zamek krzyżacki

Historia

    Przed podbojem krzyżackim w okolicy późniejszego zamku istniał gród pruskiego plemienia Bartów. Barcja była wówczas ziemią dość gęsto zaludnioną, z siecią obwarowanych osad położonych w obronnych miejscach. Krzyżacy zagarnęli Barcję w końcu XIII wieku i prawdopodobnie zaadaptowali pierwotny gród na swoją strażnicę, o czym świadczy niemieckojęzyczna nazwa Bartenburg. Gród ten nie wznosił się dokładnie w miejscu późniejszego zamku, lecz na wschodzie, na terenie przyzamkowej osady. Pierwsza wzmianka o zakonnej strażnicy pochodzi z 1325 roku, początkowo stanowiła ona siedzibę wójta, a następnie krzyżackiego prokuratora.
    Budowę murowanego zamku Barten Krzyżacy prowadzili od około 1377 – 1380 roku w związku z decyzją wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode o wydzieleniu nowego komturstwa. Mury obronne i skrzydło wschodnie pierwotnej budowli zostały wówczas podwyższone. Prace trwały aż do XV wieku, lecz w międzyczasie zamiary utworzenia komturii zostały porzucone i zamek wrócił do rangi prokuratorskiego. Wiązało się to ze zmianą planów budowlanych i odejściem od budowy pełnego czteroskrzydłowego zamku konwentualnego.
    W czasie wojny trzynastoletniej zamek został opuszczony i oddany bez walki. Przejęty przez mieszczan z pobliskiego Sępopola, następnie rycerstwo pruskie, a nawet chłopstwo, ostatecznie trafił w ręce polskie. Od tego momentu stanowił siedzibę starosty książęcego. W 1580 roku  nadworny budowniczy margrabiego Jerzego Fryderyka dobudował nowe skrzydło spichrzowe, przekształcając zamek w założenie trójskrzydłowe. W kolejnych latach nie dokonywano większych zmian, przekształcono głównie krużganek. W XIX wieku zamek przeszedł w ręce prywatne.

Architektura

     Zamek usytuowany został na niewielkim wzniesieniu, otoczonym niegdyś bagnami i rozlewiskami rzeczki Liwny. Otaczały go od zachodu, południa i południowego – wschodu. Warownia dostępna była jedynie od strony wschodniej, na tym kierunku zlokalizowane było też przedzamcze. Jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku wzniesiono mur obwodowy o narysie kwadratu  o wymiarach 55×58 metrów i niski budynek w części wschodniej. Co ciekawe mur wyposażony był wówczas w rzadko występujący w budownictwie krzyżackim krenelaż. Prawdopodobnie wzniesiono go jako prowizoryczne zabezpieczenie wobec zagrożenia litewskiego.
    Przedłużająca budowa z drugiej połowy XIV wieku prawdopodobnie spowodowała zarzucenie planu stworzenia pełnego, czworobocznego zamku konwentualnego. Powstało założenie dwuskrzydłowe z główną częścią po stronie wschodniej.  Na poziomie piwnic znajdowały się tam dwa pomieszczenia przedzielone przejazdem bramnym. Obydwa przykryto masywnymi, krzyżowymi sklepieniami i oparto na potężnych, ceglanych filarach. Piwnice dostępne były tylko od strony dziedzińca przez szyje piwniczne, czyli wąskie, strome schody umieszczone w grubości murów. Pełniły głównie funkcje magazynowe. Przyziemie także podzielone było na dwie części, lecz ich filary podtrzymujące sklepienia wzniesiono z granitu. Mają one okrągłe, bardzo niskie i szerokie trzony. Po stronie południowej, przy bramie, znajdowała się komnata odźwiernego, a dalej kuchnia z dużym paleniskiem i prawdopodobnie spiżarnia. Część północna przyziemia stanowiła natomiast jedną przestrzeń. Na reprezentacyjnym piętrze wschodniego skrzydła mieścił się refektarz i przylegająca do niego od północy kaplica zamkowa. Zostały one przykryte sklepieniem gwiaździstym, choć nie jest pewne czy prace te ukończono. Kaplica miała zamknięte trójbocznie prezbiterium i oświetlana była pięcioma wysokimi, ostrołukowymi oknami. Ostatnia, najwyższa konsygnacja pełniła funkcje magazynowo – obronne, być może mieściła się tam zbrojownia. Była ona jednoprzestrzenna, z gęstym szeregiem małych otworów w ścianach zewnętrznych, skąd można było razić przeciwników. Komunikację między piętrami zapewniał krużganek od strony dziedzińca oraz schody w grubości muru między kaplicą i refektarzem, prowadzące na najwyższe piętro. Krótsze ściany wschodniego skrzydła zwieńczono gotyckimi szczytami.

   Północne skrzydło mieściło sale krzyżackiego prokuratora i izby gospodarcze. Było ono niższe i węższe, a jego elewacja zewnętrzna ozdobiona została szeregiem ostrołukowych nisz. Miało ono także trzy kondygnacje, lecz nie posiadało piwnic. Otrzymało także gotyckie szczyty przy krótszych końcach. Dziedziniec najprawdopodobniej otaczał drewniany krużganek, zapewniający komunikację między kondygnacjami i pomieszczeniami.
    W narożniku północno wschodnim dostawiono na początku XV wieku niską, okrągłą wieżę. Do jej niewielkich pomieszczeń prowadziły wąskie korytarze umieszczone w narożnej przyporze, a z poziomu piwnic korytarz do ciemnego, wilgotnego lochu. Posiadał on dość duże wnęki, być może przeznaczone na cele więzienne. Podobny charakter ma pomieszczenie dostępne z przyziemia, możliwe iż była to izba sądowa. Komnata na wysokości dawnej kaplicy mogła być natomiast zakrystią. Diagonalnie ustawioną wieżę planowano także w narożu południowo – wschodnim, jednak nigdy jej nie ukończono i dlatego dziś przypomina gigantyczną przyporę. Na środku dziedzińca znajdowała się studnia. Całość założenia – niska i surowa – ukazuje stopniowe wzrastanie roli broni palnej w XV wieku i przystosowywanie w tym kierunku budownictwa obronnego.

Stan obecny

     Zamek przetrwał do dziś w dużej części w  stanie oryginalnym. Późniejsze przebudowy, takie jak dostawienie w XVII wieku przy zachodnim murze spichrza, czy XVIII wiecznego południowego budynku gospodarczego, nie zatarły średniowiecznego wyglądu. Mimo podjętych prac remontowych niestety jego wnętrza wciąż nie są udostępnione do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.