Stargard Szczeciński – ratusz i kamienice mieszczańskie

Historia

   Początki Stargardu sięgają VIII – IX wieku, kiedy to na południe od późniejszego miasta rozwinęła się wczesnośredniowieczna osada, której mieszkańcy przyczynili się do budowy grodu w zakolu rzeki Iny. W następnych stuleciach pomiędzy X a XII wiekiem na południe od umocnionego grodziska powstało otwarte podgrodzie. Ich rozwojowi sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych: ze Szczecina na środkowe Pomorze oraz z Wielkopolski przez Pyrzyce do nadmorskich miast, Wolina i Kamienia. W XII wieku dawny gród plemienny był już osadą protomiejską z podgrodziami i siedzibą kasztelana jako przedstawiciela władzy państwowej. Był też stolicą ziemi stargardzkiej wchodzącej w skład księstwa zachodniopomorskiego. Przyspieszony rozwój Stargardu nastąpił po nadaniu magdeburskich praw miejskich w 1243 lub 1253 roku. Wówczas to rozplanowana została sieć ulic i działek budowlanych wraz z wytyczeniem rynku.
   W latach 1250–1280 powstała murowana budowla władz miejskich, tzw. dom kupiecki. Oprócz służenia jako miejsce posiedzeń ławników i rajców, miał on także funkcję handlową. W końcu XIV wieku, z powodu poszerzenia się składu władz miejskich, dom kupiecki rozbudowano do formy pełnoprawnego ratusza, pełniącego miejsce posiedzeń rady miejskiej oraz mieszczącego sale przeznaczone na uroczystości miejskie, choć wciąż w dolnej części stanowiącego rolę hali targowej i winiarni. Po przebudowie ratusz stargardzki wyróżniał się pośród miejscowych rozwiązań wielkością i jednolitością wystroju elewacji.
   W 1540 roku ratusz został częściowo zniszczony podczas pożaru miasta. W trakcie odbudowy z około 1569 roku nadano jego elewacjom wystrój późnogotycki, podobnie jak kilku innym odbudowanym wówczas kamienicom. Była to architektura ambitna, pozostająca w centrum najnowszych osiągnięć i poszukiwań nowych rozwiązań. Niestety średniowieczną mieszkalną zabudowę miasta unicestwił kolejny pożar z 1584 roku, wywołany uderzeniem pioruna. Zniszczył on aż 487 budynków, czyli około połowy zabudowy wewnątrz murów. W tym samym roku dodatkowo wybuchła zaraza w wyniku której zmarło kilkaset osób, lecz jeszcze większych zniszczeń dokonało oblężenie miasta przez szwedzką armię, splądrowanie i pożar z 1636 roku, po którym ocalało jedynie osiemnaście domów wokół kościoła św. Jana. Pod koniec wojny trzydziestoletniej Stargard liczył już tylko 1500 mieszkańców, podczas gdy w okresie późnego średniowiecza zamieszkiwany był przez około 5000 ludzi.
   Od 1668, gdy Stargard stał się stolicą brandenburskiego Pomorza Tylnego, ożywił się ruch budowlany, którego głównym zadaniem stało się uzupełnianie zniszczonej zabudowy. Nowe budynki powstawały już jednak w odmiennej, nowożytnej stylistyce architektonicznej. Ratusz zniszczony pożarem miasta z końca XVI wieku został odbudowany w 1636 roku, lecz szczyt jego elewacji tylnej otrzymał formę wczesnobarokową. W XVIII i XIX wieku do elewacji północnej ratusza dobudowano kramy drobnych sprzedawców, które zlikwidowano w latach 1868-1876. W końcu XIX wieku przeprowadzono regotycyzację budynku, a po II wojnie światowej odbudowę ze znacznych zniszczeń.

Architektura

   Miasto charakteryzowało się blokowym rozplanowaniem, z gęstą siatką ulic rozlokowaną na obszarze zamykającym się w prostokącie 700 x 900 metrów. Zabudowa mieszkalna początkowo była w przeważającej części drewniana lub szachulcowa, dopiero od XIV/XV wieku zaczęła być stopniowo zastępowana murowaną. Centralnym punktem Stargardu, jak zazwyczaj w średniowiecznych miastach, był plac targowy – rynek z domem kupieckim, budami i ławami handlowymi tworzącymi blok śródrynkowy. Dom kupca usytuowano we wschodniej pierzei rynku, a po jego północnej stronie pod koniec XV wieku dobudowano tzw. Nige Burse (Nową Giełdę), czyli miejsce zebrań kupców, zarówno w celach handlowych jak i towarzyskich (wcześniej jej funkcje pełniła brama Młyńska). Drobniejszy handel skupiał się w bocznych ulicach miasta np. handel zbożem, bydłem i drewnem oraz solą odbywał się w okolicach targu słowiańskiego na wyspie w pobliżu bramy Młyńskiej. Stały tam liczne magazyny i spichrze, a na Inie przy trakcie szczecińskim stał młyn książęcy.
   Ratusz stargardzki wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 56,4 x 17 metrów. Pierwotnie w drugiej połowie XIII wieku był budowlą parterową  z fasadą frontową zwróconą na południe i z dwoma klatkami schodowymi na obu końcach, prowadzącymi do wielkiej sali na parterze. We wnętrzu sala ta przekryta była stropem belkowym, wspartym na drewnianych i ceglanych słupach, zaś oświetlenie zapewniały okna ostrołukowe. Tego typu budowle o formie podpiwniczonej, dwunawowej hali z drewnianym stropem wznoszone były w Europie Zachodniej od XIII wieku.
   W końcu XIV wieku ratuszowy dom kupiecki został gruntownie przebudowany, jednak w granicach starych murów obwodowych. Stał się wówczas podpiwniczoną, dwukondygnacyjną budowlą z użytkowym poddaszem, przykrytą dachem dwuspadowym ze szczytami od strony wschodniej i zachodniej. Na parterze pozostawiono halę kupiecką, natomiast na piętrze usytuowano pomieszczenia administracyjne: salę obrad, salę posiedzeń sądu, pokój burmistrza, kancelarie, archiwum miejskie, skarbiec. Komunikację pionową zapewniały dwie wewnętrzne klatki schodowe usytuowane w narożach przy ścianie południowej. Budowla otrzymała też bogaty wystrój architektoniczny złożony z blend i okien. Fasadę zwrócono na zachód, w stronę rynku. Umieszczono w niej w przyziemiu główny portal wejściowy oraz trzy duże ostrołukowe okna. Drugą kondygnację fasady dzieliło siedem wąskich, odcinkowo zamkniętych okien, a całość wieńczył trójkątny szczyt z siedmioma blendami (o układzie podobnym do XIV-wiecznego szczytu kościoła NMP). Elewacja wschodnia wyglądała podobnie z tym że była bez portalu, którego miejsce zajęło okno. Elewacje wzdłużne zajęły w przyziemiu ostrołukowe okna i dwukrotnie szersze blendy zamknięte łukami odcinkowymi. Na pierwszym piętrze występowały podobne podziały z tym, że zarówno mniejsze blendy jak i okna zamknięto łukami odcinkowymi. Cały budynek przykrywał dach dwuspadowy z podwójnym rzędem strychowych okienek i wieżyczką umieszczoną na środku kalenicy.
   Podczas odbudowy z 1569 roku zmieniono wystrój elewacji i częściowo układ wnętrz. Przy dłuższych elewacjach kondygnacje rozdzielono profilowanym gzymsem kordonowym, zmianie uległy także formy okien, na parterze starsze zamurowano, a w miejscu dawnych blend przepruto nowe odcinkowo zamknięte otwory. Również na piętrze powstały nowe, szersze okna, zwieńczone charakterystycznymi trójdzielnymi łukami kotarowymi. Największe znaczenie i wystrój wciąż posiadała elewacja zachodnia, zwrócona ku rynkowi. Jej szczyt podzielono na pięć stref poziomych, rozdzielonych gzymsami i wypełnionych skomplikowaną siecią późnogotyckiego maswerku złożoną z przenikających się odcinków kół, trójliści i form esowatych. Wystrój i układ wnętrz niewiele się zmienił. W piwnicach założono sklepienie kolebkowe, natomiast na parterze miejsce dawnych słupów zajęły spiralne żłobkowane, marmurowe kolumny.

   Zabudowa mieszkalna dzieliła się na kilka stref, przy czym najbardziej okazałe i reprezentacyjne kamienice wzniesiono wokół rynku. Były to domy murowane, zwrócone szczytami w kierunku placu targowego i ulic, z gospodarczymi dziedzińcami na tyłach obudowanymi oficynami i magazynami. W miarę oddalania się od rynku zabudowa mieszczańska była coraz uboższa, zazwyczaj parterowa i wznoszona z drewna lub w konstrukcji szachulcowej. W XV wieku istniało w Stargardzie ponad 900 działek budowlanych na których mieszkało około 5 tysięcy ludzi. Przed bramami miejskimi funkcjonowały dodatkowo trzy przedmieścia, a obok nich na prawym brzegu Iny, z południowej strony miasta istniała słowiańska osada (Wik i Kępa) zamieszkiwana przez ludność wypartą z miasta. Przedmieścia posiadały luźną, niemal wyłącznie drewnianą zabudowę, drewniana była też większość znajdujących się tam kaplic, szpitali i przytułków, jedynie zabudowa osady słowiańskiej była bardziej zwarta, kalenicowa.
   Przykładem kamienicy mieszkalnej był tzw. Dom Protzena, wzniesiony w pierwszej połowie XV wieku jako późnogotycki dom zamożnej rodziny kupieckiej. Domy tego typu pierwotnie mieściły na wysokim parterze sień, czyli miejsce transakcji handlowych lub warsztat, kantor, czyli pomieszczenie biurowe, a w dalszej, głębszej części parteru kuchnię i izby mieszkalne właściciela. Wyżej położone były trzy lub cztery kondygnacje spichrzowe, służące jako magazyn towarów. Fasada Domu Protzena wzniesiona została w stylistyce późnogotyckiej. W przyziemiu wymurowano ostrołukowy portal, zaopatrzony po bokach w dwie blendy kołowe. Po jego bokach wykonano okna, obecnie o łukach pełnych pierwotnie być może ostrych. Rząd okien na pierwszym piętrze utworzony został już w okresie nowożytnym, pierwotnie mieściły się tam małe otwory doświetlające magazyn. Szczyt kamienicy rozdzielony został od przyziemia gzymsem. W polach, pomiędzy profilowanymi lizenami, wpisano bliźniacze blendy ostrołukowe, zwieńczone blendą kołową. W smukłych blendach ostrołukowych wymurowano po cztery poziomy pełnołukowych okienek oddzielonych prostymi gzymsami.

pokaż Dom Protzena na mapie

pokaż Dom Rohledera na mapie

pokaż ratusz na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Kalita-Skwirzyńska K., Stargard Szczeciński, Warszawa 1983.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012

Strona internetowa tps-stargard.pl, Kamienica mieszczańska w Stargardzie XIV – XVIII wieku.