Stargard Szczeciński – ratusz i kamienice mieszczańskie

Historia

   Stargard należy do najstarszych grodów na Pomorzu Zachodnim, jego początki sięgają VIII – IX wieku, kiedy to na południe od dzisiejszego centrum rozwinęła się wczesnośredniowieczna osada. Jej mieszkańcy przyczynili się do budowy grodu w zakolu rzeki Iny. W następnych stuleciach pomiędzy X a XII wiekiem na południe od umocnionego grodziska powstało otwarte podgrodzie. Rozwojowi osady sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych. Przyspieszony rozwój ośrodka grodowego nastąpił po nadaniu magdeburskich praw miejskich w 1243 lub 1253 roku.
   W latach 1250–1280 powstała murowana budowla władz miejskich, tzw. dom kupiecki. Oprócz służenia jako miejsce posiedzeń ławników i rajców, miała także funkcję handlową. W 1540 roku ratusz został częściowo zniszczony podczas pożaru miasta. W trakcie odbudowy około połowy XVI wieku nadano elewacjom wystrój późnogotycki. Zniszczony pożarem miasta szczyt elewacji tylnej odbudowano w 1635 roku w formie wczesnobarokowej. W XVIII i XIX wieku do elewacji północnej dobudowano kramy drobnych sprzedawców, które zlikwidowano w latach 1868-1876. W końcu XIX wieku przeprowadzono regotycyzację obiektu.
   Pozostałą średniowieczną zabudowę uszkodził pożar z 1584 roku, wywołany uderzeniem pioruna. Zniszczył on 487 budynków, czyli około połowy zabudowy wewnątrz murów. Jeszcze większych zniszczeń dokonał pożar z 1635 roku, po którym ocalało jedynie osiemnaście domów wokół kościoła św. Jana. Od 1668, gdy Stargard stał się stolicą brandenburskiego Pomorza Tylnego, ożywił się ruch budowlany, którego głównym zadaniem stało się uzupełnianie zniszczonej zabudowy. Nowe budynki powstawały już jednak w odmiennej stylistyce architektonicznej.

Architektura

   Miasto charakteryzowało się blokowym rozplanowaniem, z gęstą siatką ulic rozlokowaną na obszarze zamykającym się w prostokącie 700 x 900 metrów. Zabudowa początkowo była w przeważającej części drewniana lub szachulcowa, dopiero od XV wieku zaczęła być stopniowo zastępowana murowaną. Przy placu targowym zlokalizowano, zgodnie z prawem magdeburskim, halę targową, zastąpioną następnie w latach 1250 – 1280 ratuszem.
   Ratusz stargardzki wzniesiono na planie prostokąta, pierwotnie miał on wysokości obecnego parteru. Fasada zwrócona była na południe, z klatkami schodowymi na obu końcach. We wnętrzu mieściła się wielka sala, przekryta stropem belkowym, wspartym na drewnianych i ceglanych słupach. Tego typu budowle o formie podpiwniczonej, dwunawowej hali z drewnianym stropem wznoszone były w Europie Zachodniej od XIII wieku W końcu XIV wieku ratuszowy dom kupiecki został gruntownie przebudowany. Budowlę podwyższono o jedno piętro i użytkowe poddasze. Na parterze pozostawiono halę kupiecką, na piętrze usytuowano pomieszczenia administracyjne: salę obrad, salę posiedzeń sądu, pokój burmistrza, kancelarie, archiwum miejskie, skarbiec. Budowla otrzymała też bogaty wystrój architektoniczny. Największe znaczenie uzyskała elewacja zachodnia zwrócona ku rynkowi. Podczas rekonstrukcji po pożarze w 1569 roku wprowadzono bogate dekoracje maswerkowe szczytów, zmieniono także kształt i wielkość okien.
   Kamienica znana jako Dom Protzena, wzniesiona została w pierwszej połowie XV wieku jako typowy, późnogotycki dom zamożnej rodziny mieszczańskiej. Domy te mieściły na wysokim parterze mieszkanie właściciela, kantor i warsztat. Wyżej położone były trzy kondygnacje spichrzowe, służące jako magazyn towarów. Fasada Domu Protzena stanowi cenny zabytek budownictwa późnogotyckiego. W przyziemiu wymurowano ostrołukowy portal, zaopatrzony po bokach w dwie blendy kołowe. Po jego bokach wykonano okna, obecnie o łukach pełnych pierwotnie być może ostrych. Szczyt kamienicy rozdzielony został od przyziemia gzymsem. W polach, pomiędzy profilowanymi lizenami, wpisano bliźniacze blendy ostrołukowe, zwieńczone blendą kołową. W smukłych blendach ostrołukowych wymurowano po cztery poziomy pełnołukowych okienek oddzielonych prostymi gzymsami.

pokaż Dom Protzena na mapie

pokaż Dom Rohledera na mapie

pokaż ratusz na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012

Strona internetowa encyklopedia.szczecin.pl, Ratusz (Stargard).
Strona internetowa tps-stargard.pl, Kamienica mieszczańska w Stargardzie XIV – XVIII wieku.