Mstów – klasztor augustynów

Historia

    Geneza klasztoru w Mstowie nie jest pewna. Jedna z teorii głosi, że został on założony w 1218 roku w związku z przybyciem kanoników laterańskich, na mocy decyzji biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. Inna mówi, że kanonicy osiedlili się w Mstowie już przed rokiem 1145 z inicjatywy Piotra Włostowica, za aprobatą Władysława Wygnańca i biskupa krakowskiego Roberta, a rola Odrowąża ograniczała się jedynie do potwierdzenia wcześniejszych nadań na rzecz klasztoru i oddania pod jego zarząd duszpasterstwa parafialnego, co nastąpiło w roku 1220. Klasztor do pierwszych lat XV stanowił filię opactwa wrocławskiego, dopiero później uniezależnił się, uzyskując autonomię, a potem także tytuł opactwa. U jego boku dynamicznie rozwijała się osada, która w 1279 roku uzyskała prawa miejskie. Mstów pełnił wówczas funkcję ośrodka nadgranicznego z brodem na rzece Warcie oraz komorą celną. Fakt ten prawdopodobnie przyczynił się do budowy drewnianych umocnień klasztornych.
   W pierwszej połowie XV wieku na miejscu starego kościoła wzniesiono nową, gotycką budowlę. Kilkadziesiąt lat później do jego północnej kurtyny dostawiono nowe zabudowania klasztorne. Budynek klasztorny przez następne lata, oprócz funkcji mieszkalno-sakralnych służył także za szkołę parafialną i szpital. Na przestrzeni wieków wielokrotnie ulegał on modyfikacjom i przeobrażeniom.
  Na początku XVII stulecia dotychczasowe fortyfikacje klasztoru zastąpiono nowymi, wybudowanymi z kamienia i cegły. Nie powstrzymały one jednak Szwedów, którzy w 1655 roku spalili miasto oraz klasztor. Wojny ze Szwecją, a także zmiany w układzie sił między regionalnymi ośrodkami sprawiły, że Mstów utracił swe gospodarcze znaczenie, głównie na rzecz Jasnej Góry w Częstochowie.
   Po pożarze kościoła w roku 1702 miejscowa kapituła podjęła decyzję o budowie nowej świątyni, którą ukończono w 1742. Kolejne zniszczenia w XVIII wieku pozostawiły po sobie  wojska rosyjskie i pruskie oraz trzy pożary. W 1798 dobra klasztorne zostały skasowane i przeszły na własność państwa. W latach 1925-36 miejscowy proboszcz ks. Michał Maniewski odrestaurował zdewastowane obiekty i zrekonstruował obwód obronny, a w 1990 roku kanonicy regularni powrócili do Mstowa.

Architektura

   Pierwotny kościół romański, później gotycki przestał istnieć w pierwszej połowie XVIII stulecia, gdy postawiono nową, trójnawową budowlę. Od północy do kościoła przylegał wymurowany z kamienia i cegły klasztor o trzech skrzydłach, z których najstarsze południowe posiada XV-wieczną metrykę i charakteryzuje się grubymi murami z niewielkimi gotyckimi oknami. W jego dwóch kondygnacjach znajdowały się m.in. kapitularz, biblioteka, pomieszczenia dla odbywających karę zakonników i pokoje dla poddanych klasztoru. Zespół ten otoczono na początku XVII wieku kamiennym murem wzmocnionym przez 10 baszt. Obwód uzupełniał budynek kordegardy oraz dwie bramy: główna zlokalizowana od południa oraz gospodarcza od wschodu.

Stan obecny

    Do czasów obecnych z obwodu warownego zachował się zrekonstruowany mur z dziewięcioma basztami i pozostałościami baszty północnej, przebudowana z południowej bramy dzwonnica, a także przekształcony budynek dawnej wartowni. Budynek klasztorny wykorzystywany jest obecnie jako plebania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch J, Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Strona internetowa zamkipolskie.com, Mstów, warowny zespół klasztorny.